August III zw. Sasem (ur. 17 października 1696 w Dreźnie, zm. 5 października 1763 tamże) – w 1733–1763 król Polski i wielki książę Litwy, oraz książę Saksonii i elektor Rzeszy jako Fryderyk August II, syn Augusta II z saskiej dynastii Wettynów i Krystyny Eberhardyny Bayreuckiej.

Augustus III, Dei Gratia Rex Poloniae, Magnus Dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Kijoviae, Volhyniae, Podoliae, Podlachiae, Livoniae, Smolensciae, Severiae, Czerniechoviae, necnon hereditarius Dux Saxoniae Princeps et Elector etc.

August III, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski, czernihowski, a także dziedziczny książę saski i książę-elektor. Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu Złotego Runa.

Życie i działalność Młodość

Jedyny syn Augusta II i Krystyny Eberhardyny. Wychowany przez matkę i babkę Annę Zofię w luteranizmie. W 1711 pod opieką wojewody inflanckiego Józefa Kosa wyruszył w podróż po Europie (przez Norymbergę, Frankfurt, Heidelberg i Bazyleę), w trakcie której Kos udaremnił porwanie królewicza przez agentów brytyjskich podczas karnawału w Wenecji. 27 listopada 1712, uwalniając się spod wpływu swojej luterańskiej babki, potajemnie przeszedł w Bolonii na katolicyzm, co miało umożliwić mu osiągnięcie w przyszłości zarówno korony polskiej, jak i cesarskiej (po bezdzietnym wówczas Karolu VI). Ze względu na sytuację wewnętrzną w protestanckiej Saksonii oraz sytuację międzynarodową konwersję tę utrzymywano w tajemnicy przez kolejnych 5 lat, do 11 października 1717. Jej ogłoszenie nastąpiło w Wiedniu i spowodowało m.in. wypowiedzenie przez króla duńskiego układu sukcesyjnego z 1709, zapewniającego Wettynom następstwo tronu w Danii. W 1714 nieudaną próbę porwania królewicza podjęli w Kolonii agenci szwedzcy; spekulowano, że miała ona na celu detronizację Augusta II i oddanie władzy w Saksonii Fryderykowi Augustowi, którego traktowano wówczas jako protestanta. Od września 1714 do maja 1715 był on gościem Ludwika XIV. Wbrew żywionym nadziejom, do Rzymu nie udało mu się dotrzeć, dłuższy czas spędził natomiast w Wenecji, gdzie zaprzyjaźnił się z późniejszym elektorem bawarskim i cesarzem Karolem VII. Tu poznał też Antonia Vivaldiego, którego dzieła w decydujący sposób przyczyniły się do rozbudzenia u przyszłego króla zainteresowania muzyką włoską oraz operą. W sierpniu 1716 królewicz przeszedł łagodnie ospę, a następnie zatrucie grzybami. 20 sierpnia 1719 w Wiedniu poślubił arcyksiężniczkę austriacką Marię Józefę Habsburg, córkę cesarza Józefa I i Wilhelminy Amalii z Welfów; wcześniej rozważano jego ożenek z córką cara Piotra I, z królewną duńską bądź francuską księżniczką Conti. Drezdeńskie wesele, jakie dla syna wyprawił we wrześniu August II, cieszyło się opinią jednej z najwspanialszych barokowych imprez Europy i kosztowało 4 mln talarów. W 1726 Fryderyk August po raz pierwszy pojawił się w Warszawie. Maria Józefa urodziła 14 dzieci: Fryderyk August (1720–1721) Józef August (1721–1728) Fryderyk Krystian (1722–1763) – elektor Saksonii w 1763 Maria Amalia (1724–1760) – żona króla Neapolu, Sycylii i Hiszpanii Karola III Burbona Maria Małgorzata (1727–1734) Maria Anna (1728–1797) – żona elektora Bawarii Maksymiliana III Józefa Wittelsbacha Franciszek Ksawery (1730–1806) – regent Saksonii w latach 1763–1768 Maria Józefa (1731–1767) – żona delfina Francji Ludwika Ferdynanda Burbona Karol Krystian (1733–1796) – książę Kurlandii i Semigalii w latach 1759–1763 Maria Krystyna (1735–1782) Maria Elżbieta (1736–1818) Albert Kazimierz (1738–1822) – książę cieszyński w latach 1766–1822, namiestnik Niderlandów w latach 1781–1787 Klemens Wacław (1739–1812) – elektor i arcybiskup Trewiru w latach 1768–1803 Maria Kunegunda (1740–1826).

Podczas jego panowania powstało słynne powiedzenie Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa!

Elekcja

mały|upright|lewo|Elekcja Augusta III

Po śmierci Augusta II Mocnego w 1733 zawarł traktat z Austrią (w którym w zamian za poparcie swojej kandydatury uznał sankcję pragmatyczną Karola VI Habsburga) i, z carycą Anną Iwanowną, zobowiązał się przestrzegać zasad ustrojowych Rzeczypospolitej; zgodził się też, by faworyt rosyjski Ernest Jan Biron objął w lenno Kurlandię.

Kiedy sejm konwokacyjny 22 maja 1733 przyjął uchwałę o wykluczeniu cudzoziemskich pretendentów do korony polskiej, 11 sierpnia nastąpiła zbrojna interwencja Rosji, która, wspierana przez dyplomację Austrii i Saksonii, wprowadziła do Polski 32 tys. żołnierzy. 12 września 1733 w Warszawie Stanisław Leszczyński wybrany został przez 11 697 szlachty królem Polski. Przybył on na elekcję z Francji, znacznie wspierany funduszami przez swego zięcia, króla Francji Ludwika XV Burbona. 29 września na Pragę dotarły wojska rosyjskie. mały|Johannes Köhler, Insygnia koronacyjne Augusta III 5 października stronnicy Sasa pod osłoną korpusu rosyjskiego generała Piotra Lacy ogłosili Augusta III królem Polski we wsi Kamion na Pradze. Kandydata poparło 906 stronników. Jednocześnie stronnicy Augusta zawiązali konfederację warszawską pod laską Antoniego Józefa Ponińskiego. 10 października do Warszawy wkroczył korpus wojsk rosyjskich. 1 listopada 1733 August zaprzysiągł pacta conventa. mały|lewo|Johann Samuel Mock, Wjazd Augusta III do Warszawy 17 stycznia 1734 w katedrze na Wawelu August III został koronowany na króla Polski przez biskupa krakowskiego Jana Aleksandra Lipskiego. Wybór ten stał się przyczyną wojny o sukcesję polską. W maju 1734 nastąpiła interwencja sił francuskich, które pod wodzą hrabiego de Plélo bezskutecznie próbowały przyjść z pomocą oblężonemu w Gdańsku przez Rosjan i Sasów Stanisławowi Leszczyńskiemu. 7 lipca Gdańsk skapitulował po kilkumiesięcznym oblężeniu. 5 listopada stronnictwo Leszczyńskiego zawiązało antysaską konfederację dzikowską. 21 listopada August III przybył do Warszawy, a 25 listopada dokonał uroczystego wjazdu przez specjalnie zbudowaną bramę tryumfalną.

W 1736 roku odbył się jedyny niezerwany w czasie panowania Augusta III sejm pacyfikacyjny, na którym potwierdzono jego tytuł królewski.

Polityka zagraniczna mały|upright|Herb Augusta III jako wikariusza Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1740–1742 i w 1745 r. W 1737 roku pozwolił, by faworyt carycy Anny Iwanowny, Ernest Jan Biron, objął jako lenno Księstwo Kurlandii i Semigalii. Okres trzydziestoletnich rządów Augusta III nie został w Polsce zmącony formalnie żadną wojną zewnętrzną, choć król wciągnął Saksonię w trzy wojny pomiędzy Prusami i Austrią o Śląsk. W 1745 Francja poparła jego kandydaturę na cesarzaJacek Staszewski, Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący..., Olsztyn 1997, s. 104.. W 1745 doprowadził do zawarcia traktatu warszawskiego, skierowanego przeciwko PrusomMieczysław Skibiński, Europa a Polska w dobie wojny o sukcesję austryacką w latach 1740–1745, t. I, Kraków 1913, s. 755.. W 1745 zawarł pokój drezdeński z Prusami, a w 1746 traktat subsydiarny z Francją Ludwika XV, w 1746 wynajął 7000 żołnierzy saskich z wojska Wielkiej Brytanii. W 1756, gdy Saksonia została zaatakowana przez Prusy na początku wojny siedmioletniej, sam August III kapitulował w Pirnie. Dla Polski był to koniec okresu spokoju: kraj przemierzały teraz podążające na zachód armie rosyjskie, rekwirując, a niekiedy grabiąc całe wsie i miasta. W dodatku Fryderyk II wszedł w posiadanie w Saksonii polskich stempli menniczych, co pozwoliło mu zalać Rzeczpospolitą bezwartościową monetąW ten sposób Rzeczpospolita pośrednio finansowała koszty pruskiej wojny ; prof. J. K. Hoensch oszacował ogólne straty polskie w toku wojny siedmioletniej na 30–35 mln talarów (Stanisław Salmonowicz, Fryderyk II, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 92). – tzw. efraimkami, bitymi przez Veitela Heinego EphraimaJózef Andrzej Szwagrzyk, Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., 1990, s. 147..

Sprawy wewnętrzne

mały|upright|lewo|Louis de Silvestre, Portret króla Augusta III w stroju polskim z około 1737 r. Władca nie troszczył się zbytnio o siłę militarną Rzeczypospolitej, więcej uwagi poświęcając własnemu wystawnemu życiu i powiększaniu bogactwa swego drezdeńskiego dworu. Był wielkim znawcą i mecenasem sztuki (zwłaszcza malarstwa), wzbogacając Galerię Drezdeńską o arcydzieła malarskie klasy światowej. W 1748 roku wzniósł w Ogrodzie Saskim w Warszawie Operalnię, budynek teatralny bogato wyposażony w maszyny i dekoracje. Angażował znakomite zespoły włoskiej commedia dell’arte, opery i baletuMieczysław Klimowicz, Literatura Oświecenia, Warszawa 1995, s. 32.. W 1733 Jan Sebastian Bach dedykował mu swoją wielką mszę h-mollMsza h-moll (Flash)., jedno z największych dzieł w historii muzyki światowej. W Rzeczypospolitej przebywał bardzo rzadko, uczestnicząc tylko w obradach senatu i podpisując dokumenty we Wschowie, dokąd mu było najbliżej z ziem elektoratu, do którego szybko powracał. Wiadomo, że oprócz ojczystego języka niemieckiego znał także francuski, polski i łacinęJacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 27–29, 70.. W oficjalnej korespondencji posługiwał się francuskim, który uważał za „język władców”, natomiast nie używał czynnie języka polskiego, przez co część późniejszych badaczy błędnie twierdziła, że w ogóle go nie znałJacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 70.. Wiadomo, że w młodości uczył się też języka rosyjskiego, ale z nieznanym dzisiaj skutkiemJacek Staszewski, August III Sas, Wrocław 2010, s. 28.. mały|Elewacja Saska Zamku Królewskiego w Warszawie W swej polityce zagranicznej opierał się na Rosji. Bezpośrednio polityką (zarówno państwa, jak i dworu) kierował główny doradca króla – „premier-minister” Saksonii i Polski, Henryk Brühl, który dla współczesnych stał się synonimem korupcji i złotych czasów saskich w ujemnym pojęciu. Okres panowania Sasów został niesłusznie zdeprecjonowany i jednostronnie osądzony, głównie za sprawą Prus będących w ciągłym konflikcie z Wettynami i gorliwie propagujących antysaską publicystykę. Należy podkreślić, że August III wprowadził urząd premiera i podział na ministerstwa. Rozbudował (przy niechętnej postawie szlachty i magnaterii) Zamek Królewski w Warszawie dostawiając eksponowane od strony Wisły skrzydło saskie (Elewacja Saska). Monarcha wykupił od mieszczan gdańskich arrasy wawelskie, poczynił wiele prac renowacyjnych na Wawelu, a także doprowadził do właściwego funkcjonowania Komisji Brukowej w Warszawie pod przewodnictwem marszałka Franciszka Bielińskiego. mały|Pałac Saski i Ogród Saski w Warszawie w XVIII w.