Język islandzki (isl. íslenska) – język z grupy języków nordyckich, którym posługują się mieszkańcy Islandii. Posługuje się nim około 320 tys. osób, głównie Islandczyków w kraju i na emigracji. Zapisywany jest alfabetem łacińskim.

Historia Etapy rozwoju języka islandzkiego to okres staroislandzki (do 1550 r.) i nowoislandzki (po 1550 r.).

Początkowo był to język osadników norweskich, tzw. norse, czyli język staronordyjski. Z tego pierwotnego języka wykształciły się islandzki i norweski. Jednak ze względu na izolację wyspy, język islandzki zmienił się nieznacznie od początku drugiego tysiąclecia, dlatego współcześni Islandczycy mogą bez wcześniejszego przygotowania czytać sagi spisane w XII i XIII wieku. Zaszły jednak głębokie zmiany w artykulacji i wymowie wyrazów.

Umiejętność pisania i czytania była na Islandii powszechna, nawet wśród chłopów, którzy przechowywali stare rękopisy sag, czytane podczas długich zimowych nocy. Po przyjęciu chrześcijaństwa w 1000 roku, w wyniku decyzji Althingu, wprowadzono na wyspie alfabet łaciński. Alfabet islandzki zawiera kilka dodatkowych liter (w nawiasie litery rzadko używane):

A Á B (C) D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P (Q) R S T U Ú V (W) X Y Ý (Z) Þ Æ Ö

Pierwszą książką wydaną w języku islandzkim był Nowy Testament przetłumaczony przez . W 1584 roku staraniem biskupa Guðbrandura wydrukowano pierwszy pełny przekład Pisma Świętego – Guðbrandsbiblía. Odmiana wyrazów w języku islandzkim jest prezentowana w internetowej bazie danych Beygingarlýsing íslensks nútímamáls, nad którą rozpoczęto prace w 2002 roku.

Fonologia Spółgłoski W przypadku spółgłosek zwartych język islandzki posiada raczej rozróżnienie na głoski przydechowe i bezprzydechowe, niż dźwięczne i bezdźwięczne. Tradycyjne rozróżnienie cechuje spółgłoski szczelinowe, półotwarte, a także, co jest zjawiskiem wyjątkowym wśród języków naturalnych świata, głoski nosowe.

+ Spółgłoski języka islandzkiego (wraz z allofonami)   dwuwargowe wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowe zwarte     nosowe       szczelinowe syczące   niesyczące   drżące             boczne            

// jest spółgłoską dziąsłową apikalną bezdźwięczną. // i // są spółgłoskami dziąsłowymi szczelinowymi niesyczącymi; pierwsza jest laminalna, natomiast druga z reguły apikalna.

Dźwięczne głoski szczelinowe [], [], [] i [] realizowane są często jako aproksymanty.

Wśród językoznawców toczy się dyskusja, czy uznać głoski [] i [] za oddzielne fonemy, czy też allofony [] i []. Z jednej strony pary minimalne: gjóla [couːla] „lekki wiatr” a góla [kouːla] „krzyk” i kjóla [cʰouːla] „ubrania” a kóla [kʰouːla] „kola” świadczą o statusie niezależnych fonemów. Jednak przed powyższymi samogłoskami mogą pojawić się tylko spółgłoski zwarte podniebienne, a nie zwarte miękkopodniebienne. Niektórzy lingwiści opowiadają się w związku z tym za tym, że pierwotne formy dla [couːla] i [cʰouːla] wyglądały następująco: /kjoula/ i /kʰjoula/, jak również za wystąpieniem procesu fonologicznego /k(ʰ)j/ → [c(ʰ)].

Głoski dziąsłowe szczelinowe niesyczące [] i [] są allofonami jednego fonemu. [] pojawia się na początku słów, np. þak [θaːk] „dach”, oraz przed spółgłoskami bezdźwięcznymi, np. maðkur [maθkʏr] „robak”. [] stoi wewnątrz słów, np. iða [ɪːða] „wir”, oraz w wygłosie, np. bað [paːð] „wanna”, gdzie może być także ubezdźwięcznione, gdy koniec słowa to również koniec całego wyrażenia.

Spośród samogłosek nosowych bezdźwięcznych tylko [] występuje na początku słowa, np. hné [n̥jɛː] „kolano”. Ostatnio nasila się tendencja, by udźwięczniać spółgłoski w tej pozycji, np. hnífur [nivʏr] „nóż” zamiast [n̥ivʏr]). Głoska nosowa podniebienna stoi przed głoskami zwartymi podniebiennymi, a nosowa miękkopodniebienna przed zwartymi miękkopodniebiennymi. [] stoi również przed [] i [] w przypadku utraty głoski [] w połączeniach [ŋkl] i [ŋks].

Spółgłoski z przydechem nagłosowym [hp ht hc hk] (np. löpp [lœhp] „stopa”) nie pojawiają się na początku słowa. Geminaty [pp tt cc kk] wymawiane są w tej samej długości co zwykłe spółgłoski [p t c k], sprawiają jednak, że poprzedzająca je samogłoska czytana jest jako krótka (jak w języku niemieckim).

Samogłoski Język islandzki posiada 8 samogłosek pojedynczych i 5 dyftongów. Wszystkie samogłoski, w tym również dyftongi, mogą być długie bądź krótkie. Długość samogłosek jest jednak zależna od kontekstu i przez to nie stanowi cechy dystynktywnej.

+Samogłoski islandzkie   przednie centralne tylne przymknięte   prawie przymknięte     półotwarte   otwarte    

Dyftongi: .

Gramatyka Islandzki, w odróżnieniu od innych germańskich języków, jest językiem fleksyjnym. Zachował on wiele form starogermańskich, które zanikły choćby w językach skandynawskich. Rzeczownik Rzeczowniki przyporządkowane są do trzech rodzajów gramatycznych: męskiego, żeńskiego i nijakiego i odmieniają się przez cztery przypadki: mianownik, biernik, celownik i dopełniacz.

liczba przypadek r. męski r. żeński r. nijaki neuter pojedyncza mianownik hattur borg glas gler biernik hatt borg glas gler dopełniacz hatti borg glasi gleri celownik hatts borgar glass glers mnoga mianownik hattar borgir glös gler biernik hatta borgir glös gler dopełniacz höttum borgum glösum gler(j)um celownik hatta borga glasa gler(j)a

Dla każdego rodzaju istnieją dwa główne deklinacyjne paradygmaty: rzeczowniki słabe i mocne, które – w zależności od dopełniacza l. poj. oraz mianownika liczby mnogiej – dzielą się na podklasy. Dla przykładu, w odmianie rzeczowników mocnych rodzaju męskiego, w podklasie 1 rzeczownikowi w dopełniaczu l. poj. przyporządkowana jest końcówka -s, oraz -ar mianownikowi l.mn.

hestur („koń”) – dop. l. poj.: hests – mian. l. mn.: hestar

Natomiast w subklasie 3 rzeczowniki mocne otrzymują odpowiednio końcówki -ar oraz -ir

hlutur („rzecz”) – dop. l. poj.: hlutar – mian. l. mn.: hlutir

Przymiotnik

Przymiotnik odmienia się zgodnie z rodzajem i liczbą rzeczownika. Odmiana przymiotnika dzieli się na słabą i mocną. Przykład odmiany mocnej: Islandzki r. męski r. żeńskir. nijaki Liczba pojedyncza mian. íslenskur íslensk íslenskt bier. íslenskan íslenska íslenskt cel. íslenskum íslenskri íslensku dop. íslensks íslenskrar íslensks Liczba mnoga mian. íslenskir íslenskar íslensk bier. íslenska íslenskar íslensk cel. íslenskum dop. íslenskra

Przykład użycia w zdaniu: Ég bý með íslenskri konu – „Mieszkam z Islandką (dosłownie z islandzką kobietą)”.

Rodzajnik

W języku islandzkim nie występuje rodzajnik nieokreślony, natomiast rodzajnik określony występuje – podobnie jak w językach skandynawskich – jako przyrostek: hvalur: „(jakiś) wieloryb” – hvalurinn: „(ten) wieloryb”; klukka: „(jakiś) zegar” – klukkan: „(ten) zegar”.

Czasownik

Czasowniki podlegają odmianie przez osobę, liczbę, tryb, stronę i czas. Wyróżnia się trzy odmiany, z zakończeniem -ar, -ir, bądź -ur Przykładowe odmiany w czasie teraźniejszym:

tala (mówić) Liczba pojedyncza mnoga osoba égja þúty hann/hún/þaðon/ona/ono viðmy þið wy þeir/þær/þauoni talamówić tala talar talar tölum talið tala

vera* („być”):

vera er ert er erum eruð eru

* czasownik nieregularny

Læra („uczyć się”) – czasownik zakończony na -ir

læra læri lærir lærir lærum lærið læra

Velja („wybierać”), czasownik zakończony na -ur:

velja vel velur velur veljum veljið Wyróżnia się dziesięć czasów. Podobnie jak w innych językach germańskich istnieją dwa czasy proste (teraźniejszy i przeszły), pozostałe czasy tworzy się przy użyciu czasowników posiłkowych.

W islandzkim są trzy strony: czynna, bierna i medialna. Liczebnik 1einn19nítján 2tveir20tuttugu 3þrír21tuttugu og einn 4fjórir30þrjátíu 5fimm40fjörutíu 6sex50fimmtíu 7sjö60sextíu 8átta70sjötíu 9níu80áttatíu 10tíu90níutíu 11ellefu100(eitt) hundrað 12tólf101hundrað og einn 13þrettán200tvö hundruð 14fjórtán1000(eitt) þúsund 15fimmtán10000tíu þúsund 16sextán100000hundrað þúsund 17sautján1000000ein milljón 18átjánzeronúll

Zabytki języka islandzkiego Edda poetycka – zbiór pieśni o tematyce mitologicznej, Heimskringla czyli „Krąg ziemi" – historia królów norweskich, Íslendingabók czyli „Księga o Islandczykach", Landnámabók czyli „Księga o zajmowaniu ziemi".

Zobacz też

omówienie gramatyki islandzkiej na Wikisłowniku literatura islandzka Islandzka Wikipedia

Przypisy

Islandzki