Głowa państwa – jednoosobowy lub kolegialny organ reprezentujący suwerenność państwa. Jest najwyższym przedstawicielem państwa, wypełniającym należne mu z tego tytułu obowiązki protokolarne i reprezentacyjne. W zależności od kształtu ustroju państwa przysługuje mu również określona władza państwowa. Jest to zazwyczaj organ prosty, centralny, naczelny, kadencyjny, samodzielny, konstytucyjny, najczęściej nieposiadający charakteru przedstawicielskiego (nie jest przedstawicielem narodu, ale państwa). Działa permanentnie i najczęściej zaliczany jest do władzy wykonawczej. Głową państwa jest najczęściej jedna osoba: monarcha lub prezydent. Głową państwa może być też w tym samym momencie większa liczba osób, skupionych np. w określonej radzie lub pełniących podobny urząd (diarchia).

Politolog Ryszard Herbut definiuje głowę państwa jako osobę, która ze względu na wykonywanie szeregu formalnych i niejednokrotnie ceremonialnych funkcji, stoi na czele państwa. Z kolei według Michaiła Czudakowa głowa państwa to organ zajmujący najwyższą pozycję w systemie organów państwowych, najwyższy przedstawiciel państwa w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych oraz symbol jedności narodowej i państwowej.

Geneza historyczna W średniowieczu trudno mówić o głowie państwa. Zauważyć daje się ówczesny brak różnicy pomiędzy głową państwa a samym państwem, głównie w monarchii. Socjolog Max Weber wyróżniał dwa rodzaje legitymacji władców dawnych i obecnych: tradycjonalistyczna – oparta na tradycji, dawnym zwyczaju, konieczności kultywowania uświęconych obyczajów, religijna – rozumowanie przy pomocy analogii: tak jak Bóg rządzi wszechświatem, tak samo jego przedstawiciel na ziemi, czyli władca.

Święty Augustyn wskazywał na to, iż państwo ma być odpowiedzią na grzech ludzki. Władca kieruje państwem, ale człowiek ma takie państwo, na jakie sobie zasłużył. Tomasz z Akwinu był natomiast zdania, iż władcy można w pewnych okolicznościach się przeciwstawić. Jest to możliwe, gdy jest on tyranem, łamiącym prawo Boże. Drugi przypadek oporu to królobójstwo, gdy władza pochodzi z zamachu, morderstwa pełnoprawnego władcy. Zdaniem Akwinaty główne zadanie władcy to działanie dla dobra ogółu. Ale to władza duchowna interpretuje prawo Boże, więc władza świecka jest zależna od władzy duchownej. Dwie formuły zależności obu rodzajów: cezaropapizm (władca uznany za głowę Kościoła, wymieszanie dwóch struktur) oraz papocezaryzm (wszelka władza świecka poddana papieżowi, jako interpretatorowi prawa Bożego).

W XVIII wieku pojawił się tzw. absolutyzm oświecony. Władca był reformatorem, jak i „najwyższym sługą swego ludu”. Według Monteskiusza monarcha panuje, ale trzeba szczególnie zważać na to, aby nie stał się on despotą. W despocji władca nie jest zależny od praw, które sam wydał, jak i względów racjonalności. Z tego też powodu w krajach skandynawskich pojawiła się instytucja praw kardynalnych, zaadaptowana później w innych państwach.

W XIX wieku monarcha identyfikowany był z organem państwa, a już nie z samym państwem. Powodem tego było przede wszystkim uregulowanie tej kwestii w uchwalanych konstytucjach. W dokumentach tych władca, a później prezydent, przedstawiany jest najczęściej jako władza wykonawcza (lub jej element).

Monarchia

Monarchia to forma państwa, w której głową państwa jest zazwyczaj dożywotni monarcha obejmujący swe funkcje z racji istnienia zasady dziedziczności tronu. Wyjątkiem jest elekcja. Politolog Konstanty Adam Wojtaszczyk wskazuje, iż monarchia jest formą rządów, w której reprezentantem władzy jest monarcha, król, cesarz, faraon, szach itd., który sprawuje swą władzę najczęściej dożywotnio samodzielnie lub wraz z innymi instytucjami.

Typy monarchii Ze względu na kryterium ustrojowej pozycji monarchy wyróżnić można trzy typy monarchii: monarchia absolutna, monarchia parlamentarna, monarchia konstytucyjna.

Współczesne monarchie absolutne Współczesną monarchią absolutną jest Watykan. Jest to monarchia teokratyczna, absolutystyczna o charakterze patrymonialnym. Wybory (elekcja) władcy odbywają się w ramach konklawe (łac. cum clave – pod kluczem). Elektorami papieskimi są kardynałowie, ci którzy nie ukończyli w dniu wakansu papieskiego 80 roku życia. Jest ich ok. 120 (w ostatnim konklawe wzięło udział 117). Papieżem teoretycznie może zostać każdy ochrzczony mężczyzna.

W 1996 roku Jan Paweł II zniósł procedurę wyboru papieża przez aklamację lub kompromis (przez wykrzyczenie nazwiska kandydata lub wybór wąskiego grona wybierającego). Wprowadził także tzw. „świętą większość”, czyli 2/3 głosów, obowiązującą przez ok. 30 głosowań. Potem możliwa większość bezwzględna (Benedykt XVI w 2007 przywrócił poprzedni stan). W ciągu dnia w czasie trwania konklawe możliwe są 4 głosowania.

Papież jest: biskupem Rzymu, symbolicznym prymasem Włoch, suwerenem państwa-miasta watykańskiego, głową Kościoła powszechnego.

Monarchią absolutną jest także Arabia Saudyjska. Nie ma tam konstytucji pisanej, ustrój państwa opiera się na szariacie i kilku aktach prawnych – m.in. Dekrecie o utworzeniu królestwa Arabii Saudyjskiej z 1932 roku. Król powołuje rząd, na czele którego stoi. Jest dowódcą sił zbrojnych. Rząd przygotowuje projekty ustaw i na bieżąco administruje państwem. Przy królu funkcjonuje rada konsultacyjna – organ doradczy, który składa się głównie z męskich członków rodu królewskiego.

Współczesne monarchie konstytucyjne thumb|200px|Król Karol III jest głową 14 różnych państw, wliczając w to Wielką Brytanię, Australię, Kanadę, Jamajkę i Nową Zelandię. Monarchia konstytucyjna cechuje się tym, iż występują tam akty ustrojowe, które można nazwać konstytucjami. Wiążą one monarchę, ale przewidują też realny zakres władzy dla niego. Monarcha jest szefem władzy wykonawczej i ma realny wpływ na tworzenie prawa. Niektóre współczesne monarchie konstytucyjne to: Dania, Liechtenstein (niedawno książę Jan Adam II zwiększył zakres swych prerogatyw po przeprowadzeniu referendum w tej sprawie), Jordania, Kambodża (od 1993 roku), Kuwejt (w 1991 roku monarchia absolutna stała się konstytucyjną), Maroko („oświecony autorytaryzm królewski”), Malezja,

Współczesne monarchie parlamentarne Monarchia parlamentarna opiera się na porządku konstytucyjnym, ale cechą dominującą jest to, iż monarcha ma rolę symboliczną i ceremonialną. Rzeczywista władza należy do rządu kontrolowanego przez parlament. Taki kształt wywołała demokratyzacja, emancypowanie się parlamentów, zmiany w ramach egzekutywy. Król panuje, lecz nie rządzi. W związku z tym, iż władca „nie może czynić źle” i „nie może działać sam”, pojawiła się instytucja kontrasygnaty. W monarchii parlamentarnej król jest symbolem jedności państwa i narodu. Obecnie, pod względem układu naczelnych instytucji państwowych, trudno jest odróżnić monarchię parlamentarną od republiki ze słabym prezydentem.

Przykładowe współczesne monarchie parlamentarne: Wielka Brytania – państwo to nie posiada konstytucji pojmowanej jako jeden akt prawny. Pozycja ustrojowa władcy w dużym stopniu określana przez tradycję i zwyczaje. Monarcha nie ma znaczących uprawnień – desygnuje premiera, ale musi to być przywódca zwycięskiej partii. Trzy realne funkcje brytyjskiej głowy państwa: inspirowanie, przestrzeganie, wyrażanie opinii (podczas konsultacji z premierem, za zamkniętymi drzwiami). Hiszpania – władca czynnikiem integrującym. Było to do 1947 roku państwo nieokreślone, ponieważ w referendum zatwierdzono ustawę o sukcesji szefa państwa. W niej zagwarantowano sprawującemu rządy autorytarne Francisco Franco prawo wyznaczenia swego następcy, którym miał być książę mający minimum 30 lat. W 1969 roku Franco przedstawił parlamentowi Juana Carlosa de Bourbon – wnuka ostatniego króla. Zadeklarował on lojalność względem szefa państwa. W 1975 roku, po śmiercie El jefe, został intronizowany, ale problemem staje się jego namaszczenie przez dyktatora, z czym nie zgadzają się m.in. socjaliści. W 1981 roku król sprzeciwił się próbie wojskowego zamachu stanu. Wcześniej doprowadził do dymisji frankistowskiego premiera, a na jego miejsce powołał Adolfo Suáreza, który przeprowadził pierwsze demokratyczne reformy. W 1978 roku miało miejsce przyjęcie w drodze referendum demokratycznej konstytucji, której art. 56 ust. 1 stanowi, iż król sprawuje arbitraż ustrojowy i jest moderatorem funkcjonowania instytucji państwowych. Szwecja – o pozycji monarchy szwedzkiego decyduje Akt o formie rządu z 1974 roku. Formalnie jest on elementem władzy wykonawczej. Ustawy konstytucyjne unikają określenia „król”, zamiast tego pojawia się „Głowa Państwa”. Brak nawet mowy tronowej (tradycyjnego przemówienia monarchy przed rozpoczęciem kadencji parlamentu), wyznaczania szefa rządu (robi to przewodniczący Riksdagu). Król utracił również tytularne stanowisko szefa sił zbrojnych, a w latach 90. odebrano mu tytuł głowy szwedzkiego Kościoła luterańskiego. Może natomiast przewodniczyć Radzie Państwa, złożonej z władcy i ministrów. Rada jednak nie ma kompetencji do podejmowania wiążących decyzji. Premier musi informować monarchę o stanie państwa.

Republikańskie głowy państwa thumb|200px|Jerzy Waszyngton, pierwszy prezydent USA, ustanowił model republikańskiej głowy państwa będącej egzekutywą.

Prezydent – osoba, która ze względu na wykonywanie szeregu formalnych, ceremonialnych i reprezentacyjnych funkcji stoi na czele państwa i jest on wybierany na określoną kadencję (do niedawna wyjątek – Turkmenistan). Ojczyzną instytucji prezydenta jest USA (instytucja prezydenta w konstytucji z 1787 roku), choć wcześniej w Wenecji dożywotni doża, a w Republice San Marino kapitanowie-regenci.

Stany Zjednoczone W USA odrzucono model metropolii brytyjskiej, choć początkowo pojawiały się propozycje koronowania Jerzego Waszyngtona. W czasach gdy państwo miało postać konfederacji, prezydent był przewodniczącym Kongresu. W Stanach Zjednoczonych egzekutywa jest monistyczna – nie ma tam gabinetu ministrów. Sekretarze są wysokiej rangi doradcami prezydenta, który jest głową państwa i rządu jednocześnie.

Legitymizacja prezydenta USA jest wzmocniona – wybory są powszechne, choć pośrednie. Prezydent stał się silną przeciwwagą dla parlamentu. Władze powinny się równoważyć (system tzw. check and balances – hamulców i równowagi), ale w praktyce prezydent wyrasta ponad resztę naczelnych organów państwa.

Pozycja ustrojowa obecnego prezydenta USA wywodzi się z XIX wieku – prezydent silny, „niekoronowany monarcha, sprawujący najpotężniejszy urząd świata”.

Francja III Republika Francuska (1871–1940) jest „ojczyzną” drugiego modelu prezydentury. W 1875 roku trzy ustawy konstytucyjne, gwarantujące prezydentowi pozycję dość silną, choć model w zamyśle tymczasowy. W tym czasie trwał spór o to, czy Francja ma być monarchią czy republiką. Druga opcja została zatwierdzona przewagą jednego głosu. W 1873 roku prezydentem został Patrice Mac-Mahon, który miał sprawować swój urząd przez kadencję trwającą 7 lat (rozwiązanie skopiowane w wielu innych krajach). W 1879 roku przegrał jednak z parlamentem walkę o kształt rządu, co zmusiło go do rezygnacji. Nowym prezydentem został Jules Grévy, który ogłosił, iż nie będzie wykorzystywał większości swoich uprawnień, a przede wszystkim rozwiązywał parlamentu (tzw. konstytucja Grévy’ego). Sprawiło to, iż pozycja prezydenta znacznie osłabła.

V Republika (od 1959 r.) wprowadziła system semiprezydencki. Stało się tak ze względu na autorytet, jakim cieszył się generał Charles de Gaulle.

Pozycja ustrojowa i specyfika stanowiska prezydenta Wybory prezydenta Legitymizacja wyboru głowy państwa to nie tylko prawomocność tego aktu, ale i przekazanie społeczeństwu, iż władza ma podstawy. Stąd ważne nie tylko prawo, ale i podstawy prawne. Konstytucjonalista Piotr Winczorek wskazuje na różne czynniki oparcia legitymizacji władzy: wyższy autorytet, odwieczność władzy, utylitaryzm, skuteczność władzy.

Stąd można wyróżnić trzy perspektywy legitymizacji głowy państwa: