thumb|„Tordenskjold” z 1898 (Norwegia) thumb|Ostatni typ pancerników obrony wybrzeża – fiński „Väinämöinen” z II wojny św. thumb|Schemat opancerzenia i uzbrojenia typowego pancernika przybrzeżnego – norweski „Norge” Pancernik obrony wybrzeża (pancernik przybrzeżny) – historyczna klasa średnich lub dużych opancerzonych okrętów artyleryjskich przeznaczonych do obrony wybrzeża. Pancerniki przybrzeżne były większe od kanonierek pancernych, natomiast mniejsze od pancerników; mimo nazwy, nie są one zaliczane ani do pancerników, ani okrętów liniowych. Historia i opis klasy Klasa pancerników przybrzeżnych powstała w latach 70. XIX wieku. Wykształciła się z jednej strony z monitorów a z drugiej z kanonierek pancernych. Były to silne okręty o małym zanurzeniu, służące do ochrony własnych wybrzeży przed okrętami wroga. Były one tańsze od konwencjonalnych pełnomorskich pancerników, ale o znacznie mniejszej sile. Z drugiej strony, ich nieco mniejsze od pancerników zanurzenie umożliwiało im operowanie w szkierach i fiordach – dlatego klasa ta była szczególnie popularna w marynarkach krajów skandynawskich. Głównie budowano je pod koniec XIX wieku oraz w pierwszej dekadzie XX wieku. Najwięcej jednostek tej klasy – 15 – posiadała Szwecja. Po kilka jednostek miały: Dania, Norwegia (4), Finlandia (2), a ponadto: Holandia (z przeznaczeniem do obrony swoich kolonii w Indonezji), Niemcy (8 typu Siegfried) i Rosja (3 typu Admirał Sieniawin, użyte w bitwie pod Cuszimą, daleko od zakładanego obszaru operacyjnego).
Układ konstrukcyjny pancerników przybrzeżnych był podobny do pancerników generacji przeddrednotów, lecz były one mniejsze i słabsze. Wyporność pancerników przybrzeżnych wynosiła od 3000 do 5000 ton, jedynie kilka jednostek było większych – do 7000 ton. Uzbrojenie stanowiły z reguły 2, a w późniejszych konstrukcjach 4, działa kalibru od 203 do 280 mm, umieszczone w jednej lub dwóch wieżach, na dziobie i rufie oraz kilka dział mniejszych kalibrów, w tym 120–150 mm. Okręty tej klasy były opancerzone – grubość pancerza nie przekraczała zwykle 100–200 mm na pasie burtowym, wieżach artylerii i , słabiej opancerzony był pokład. Prędkość nie przekraczała zwykle 17 węzłów. Szybsze były jedynie 3 szwedzkie pancerniki typu Sverige z 1916, które były przy tym najsilniejszymi jednostkami tej klasy (wyporność – 7100 ton, uzbrojenie główne – 4 działa 280 mm, prędkość – 23 w.). Zanurzenie okrętów tej klasy nie przekraczało z reguły 6 m.
Podczas I wojny światowej pancerniki przybrzeżne straciły na znaczeniu, zyskując wrogów takich jak okręty torpedowe a następnie lotnictwo. Po wojnie generalnie zaprzestano budowy okrętów tej klasy – oprócz wykończenia już rozpoczętych, powstały jedynie 2 fińskie niewielkie pancerniki typu Väinämöinen (4000 ton, 4 działa 254 mm) i 2 tajlandzkie małe okręty typu Dhonburi, silnie uzbrojone w 4 działa 203 mm, lecz o pośredniej wielkości między kanonierką a pancernikiem przybrzeżnym (2200 ton).
Oprócz omówionych wyżej specjalnie budowanych pancerników przybrzeżnych, wiele państw (np. Japonia) do takiej roli przeznaczało stare okręty innych klas (głównie pancerniki – przeddrednoty i krążowniki pancerne). Okręty te różniły się charakterystykami od specjalnie budowanych pancerników przybrzeżnych, będąc z reguły większe i silniejsze.
Duża część pancerników obrony wybrzeża była jeszcze w służbie na początku II wojny światowej, aczkolwiek większość ich pochodziła z przełomu wieków. Działania wojenne II wojny wykazały niewielką przydatność okrętów tego typu, a zwłaszcza ich wrażliwość na wybuchy podwodne – norweskie „Norge” i „Eidsvold” zostały błyskawicznie zatopione torpedami niszczycieli niemieckich pod Narwikiem, a fiński „Ilmarinen” równie szybko zatonął na minie. Tajlandzki okręt brał udział w bitwie pod Ko Chang, gdzie został pokonany przez francuski krążownik lekki. Ostatecznie klasa ta zanikła po II wojnie światowej, zastąpiona w zadaniach obrony wybrzeża przez kutry torpedowe i kutry rakietowe.
Przykładowe charakterystyki Nazwa (typ) Państwo /rok wejściado służby wyporność normalna (standardowa)/pełna, t długość / szerokość / zanurzenie, m liczba i kaliber dział artylerii głównej i średniej pancerz (maksymalny) prędkość „Helgoland” Dania18795480 / 79,1 / 18 / 5,9 1×305 mm, 4×260 mm, 5×120 mm burty 305 mm, barbeta 254 mm13,75 w„Iver Hvitfeldt” Dania1886 (wod.)339274 mp / 15,1 / 5,6 2×260 mm, 4×120 mm burty 290 mm, barbety 215 mm15 w„Siegfried” Niemcy1890369179 / 14,9 / 5,7 3×240 mm, 8×88 mm burty 240 mm, wieże 203 mm 14,5 w Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik, Conway's All The World's Fighting Ships 1880-1905. Annapolis, 1979, „Admirał Sieniawin” Rosja1896497187,3 / 15,8 / 5,9 4×254 mm, 4×120 mm burty 254 mm, wieże 203 mm16 w„Herluf Trolle” Dania1899 (wod.)3494 / 378587,4 / 15,7 / 5 2×240 mm, 4×150 mm burty 195 mm, wieże 195 mm15,5 w A.W. Daszjan: Korabli Wtoroj mirowoj wojny – WMS Polszy i stran Skandinawii (Danii, Norwiegii, Szwiecyi i Finlandii), Morskaja Kollekcja nr 3/2005„Norge” Norwegia1901 3645 / 4166 94,6 / 15,4 / 5,4 2×210 mm, 6×150 mm burty 152 mm, wieże 203 mm 16,5 w„Aran” Szwecja1902 3300 / 3735 89,7 / 15 / 5,3 2×210 mm, 6×152 mm burty 175 mm, wieże 180 mm 16,5 w„De Zeven Provinciën” Holandia1910 5644 / 6510101,5 / 17,7 / 6,152x283 mm, 4x150 mm burty 150 mm, wieże 250 mm 16 wS.W. Patjanin, M.S. Barabanow, Korabli Wtoroj mirowoj wojny: WMS Niderlandow i małych stran Zapadnoj Jewropy, Morskaja Kampania 2/2006„Sverige” Szwecja1917 6970 / 7800 121,6 / 18,6 / 6,8 4×283 mm, 6×152 mm burty 200 mm, wieże 200 mm 23 w„Niels Juel” Dania1923 3800 / 4320 90 / 16,3 / 510×150 mm (po ukończeniu) burty 195 mm 16 w„Väinämöinen” Finlandia1932 3900 (std.) 93 mp / 16,9 / 4,5 4×254 mm, 8×105 mm plot burty 55 mm, wieże 100 mm 15 w
Przypisy
Literatura G. Smirnow, W. Smirnow, Ot monitorow k bronienoscam bieriegowoj oborony (От мониторов к броненосцам береговой обороны) w: Modelist-Konstruktor nr 3/84. G. Smirnow, W. Smirnow, Skandinawskie bronienoscy (Скандинавские броненосцы) w: Modelist-Konstruktor nr 11/84.
Kategoria:Klasy okrętów I wojny światowej Kategoria:Klasy okrętów II wojny światowej