Doktor Who () – brytyjski serial science fiction, produkowany przez BBC od 1963 roku. Jego twórcami są Sydney Newman, C.E. Webber oraz Donald Wilson. W 1989 roku produkcja serialu została zawieszona. Po nieudanej próbie przywrócenia produkcji serialu w 1996 roku, którą był pilot w formie filmu telewizyjnego, program powrócił na antenę w 2005 roku. Serial składa się z ponad 800 odcinków, a jego najnowszym producentem wykonawczym był Russell T. Davies. Od 2023 do 2025 roku tytułową rolę Doktora odgrywał Ncuti Gatwa.
Serial zyskał miano kultowego, wpisując się w poczet kultury brytyjskiej. Miał wpływ na kilka pokoleń ludzi związanych z przemysłem filmowym i telewizyjnym. Oglądanie programu w dzieciństwie zainspirowało ich do pracy w przemyśle telewizyjnym. Doktor Who zdobył uznanie krytyków i widzów jako jeden z najlepszych brytyjskich programów telewizyjnych – serial jest laureatem nagród, między innymi BAFTA i Nagród Hugo. Widnieje także w Księdze Rekordów Guinnessa jako najdłuższy serial science-fiction na świecie; dzierży również rekord Guinnessa za równoczesną emisję odcinka w największej liczbie krajów.
Doktor Who doczekał się spin-offów, takich jak Torchwood, Przygody Sary Jane oraz Class. Do nich można zaliczyć również K-9 and Company, który skończył się na odcinku pilotażowym, a także serie dokumentalnych programów o kulisach serialu pt. Doktor Who: Ściśle tajne oraz Doctor Who Extra. Dodatkowo powstały także spin-offy, które nie zostały wyprodukowane przez BBC, ale zostały przez nią zatwierdzone, takie jak K-9, czteroczęściowe P.R.O.B.E., Downtime, Dæmos Rising i inne. Z serialem jest również związanych wiele odcinków radiowych, słuchowisk, książek i komiksów. Powstały także skecze związane z Doktorem Who, a w innych mediach i programach można znaleźć nawiązania do serialu.
Fabuła Serial skupia się na przygodach Władcy Czasu – podróżującego przez czas i przestrzeń humanoidalnego obcego, znanego jako Doktor. Zwiedza wszechświat w swojej TARDIS – żyjącym statku kosmicznym, który wygląda jak niebieska budka policyjna. W swoje podróże zabiera zwykle towarzyszy, których większość zalicza się do rodzaju ludzkiego. Podczas swych wycieczek po wszechświecie Doktor mierzy się z wrogami, ratuje cywilizacje, pomaga ludziom i naprawia błędy.
Historia
Doktor Who został wyemitowany po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii na kanale BBC One, o godzinie 17:16:20 czasu Greenwich w dniu 23 listopada 1963 roku. Za stworzenie serialu w dużej mierze odpowiada ówczesny dyrektor artystyczny BBC, Kanadyjczyk Sydney Newman, który wspólnie z dyrektorem departamentu scenariuszy Donaldem Wilsonem oraz scenarzystą C.E. Webberem napisał pierwszy skrypt serialu. Ponadto do rozwoju produkcji przyczynili się również scenarzysta Anthony Coburn, David Whitaker, a także script editor oraz późniejsza producent serialu Verity LambertHowe, Stammers, Walker (1994), s. 157–230 („Production Diary”).. Charakterystyczna muzyka z czołówki serialu została skomponowana przez Rona Grainera z BBC Radiophonic Workshop, a zaaranżowana przez Delię Derbyshire.
Pierwotnie serial miał być programem edukacyjnym i pełnić funkcje wychowawcze. Za pomocą podróży w czasie chciano przenosić widza zarówno w przeszłość, do ważnych wydarzeń historycznych, jak również w przyszłość, by pokazywać odkrycia naukowe. Doktor Who z założenia miał być telewizyjną pozycją do wspólnego rodzinnego oglądania we wczesne sobotnie wieczory. Wkrótce jednak science fiction zdominowało serial, a motywy historyczne, które nie były zbyt popularne, zostały ostatecznie zarzucone po odcinku The Highlanders w 1967 roku, stanowiąc od tej pory jedynie tło do przedstawianej historii.
BBC produkowało serial przez 26 sezonów, których premiera odbywała się na BBC 1. Spadająca oglądalność, mniej korzystne godziny nadawania oraz niechęć wobec programu ówczesnego dyrektora BBC – Jonathana Powella w 1989 roku doprowadziły do oficjalnego anulowania serialuJN-T: The Life and Scandalous Times of John Nathan-Turner by Richard Marson – review., choć po gwałtownych protestach ze strony fanów serialu BBC kilkakrotnie zapewniało, że serial nie został anulowany, a jedynie zawieszony na czas nieokreślonyDokument Doctor Who: More Than 30 Years in the TARDIS..
Podczas gdy krajowa produkcja serialu została wstrzymana, BBC miało nadzieję na znalezienie źródła niezależnego finansowania ze strony innego producenta, który byłby zainteresowany wznowieniem serialu. W końcu Philip Segal, pracujący dla Columbia Pictures w Stanach Zjednoczonych, zgłosił się do BBC, zainteresowany projektem, jeszcze w 1989 roku, gdy 26 seria wciąż była w trakcie produkcjiDoctor Who Magazine Eighth Doctor Special, Panini Comics 2003.. Negocjacje prowadzone przez Segala doprowadziły w końcu do produkcji filmu telewizyjnego, który miał być wstępem do kolejnych odcinków serialu. Film ten został wyemitowany przez Fox w 1996 roku i powstał dzięki współpracy z Universal Television, BBC Television oraz BBC Worldwide. Pomimo wysokich wyników oglądalności w Wielkiej Brytanii, w Ameryce film nie zdobył wystarczającej popularności, w związku z czym zapowiadane dalsze odcinki serialu we współpracy z Fox nigdy nie zostały wyprodukowane.
Upoważnione media publikowały kolejne przygody różnych Doktorów w formie opowiadań i odcinków radiowych, jednakże serial pozostawał nieprodukowany aż do września 2003 roku, kiedy BBC ogłosiło przywrócenie produkcji na krajowych warunkach finansowych. Producentami wykonawczymi serialu zostali scenarzysta Russell T. Davies oraz dyrektor artystyczny BBC Cymru Wales Julie Gardner.
Serial powrócił na ekrany odcinkiem Rose 26 marca 2005 roku za sprawą Russella T Daviesa, który był producentem wykonawczym serialu oraz jego naczelnym scenarzystą do 2010 roku. Serialowa wersja produkowana od 2005 roku jest bezpośrednią kontynuacją serialu z lat 1963–1989 i filmu z 1996 roku, co jest często podkreślane w programach dokumentalnych związanych z serialem (takich jak Doktor Who: ściśle tajne), jak również w serialu – w okazjonalnych retrospekcjach używa się materiałów ze starych odcinków, jak i nawiązuje się do starych przygód Doktora. Od czasu powrotu Doktora Who wyprodukowano jedenaście sezonów w latach 2005–2008, 2010-2015 i 2017–2018, a także w każde Boże Narodzenie od 2005 roku do 2017 był emitowany świąteczny odcinek specjalny. W roku 2009 i na początku 2010 zamiast pełnego sezonu zostały wyprodukowane odcinki specjalne, powstał także odcinek specjalny wyemitowany w Nowy Rok w 2019 roku. W 2010 roku Steven Moffat zastąpił Daviesa na stanowisku naczelnego scenarzysty i producenta wykonawczego, jego natomiast od 11. serii zastąpił Chris Chibnall. W 2021 roku na stanowisko producenta wykonawczego powrócił Russell T. Davies. Davies opuścił serial w 2026 roku.
W 2022 roku ogłoszono, że odcinki specjalne z okazji 60. rocznicy serialu, oraz 14 seria emitowane będą na platformie Disney+ (w Wielkiej Brytanii i Irlandii za emisję dalej będzie odpowiadać BBC).
thumb|TARDIS – rekwizyt używany w latach 1980–1989
Popularność serialu Serial szybko stał się znany w całej Wielkiej Brytanii, został przedmiotem niezliczonych żartów i nawiązań, nadmieniano o nim w gazetach i innych mediach. Stał się fenomenem niepodobnym do żadnego innego brytyjskiego programu telewizyjnego, a wielu znanych aktorów wystąpiło w rolach gościnnych. Serial zyskał również popularność poza granicami kraju pochodzenia. Oficjalnie liczba fanów nigdy nie została ustalona, jednak serial ma wielbicieli zarówno w całej Europie, jak i na świecie. Prawa do emisji zostały sprzedane wielu zagranicznym stacjom telewizyjnym.
Wraz ze wzrostem popularności pojawiły się kontrowersje dotyczące treści prezentowanych w serialu i tego, czy serial nadal jest odpowiedni dla dzieci. Przykładowo, w latach 60. i 70. działaczka na rzecz moralności Mary Whitehouse wielokrotnie składała skargi na serial do BBC, ponieważ według niej zawierał on zbyt wiele drastycznych treści. Jej działania przyniosły jednak serialowi jeszcze większą popularność, zwłaszcza wśród dzieci. John Nathan-Turner, który był producentem serialu w latach 80., wręcz cieszył się z wygłaszanych przez Whitehouse niepochlebnych komentarzy, ponieważ wkrótce po nich zwykle zwiększała się oglądalność serialuDokument More than 30 Years in the TARDIS, przygotowany na 30-lecie istnienia serialu, rok 2003, produkcja: BBC.. Krytycy serialu twierdzą też, że zawiera on zakamuflowaną propagandę na rzecz idei lewicowych.
Za szczególnie przerażające elementy występujące w serialu uznawano m.in. policjantów o pustych spojrzeniach i plastikowe lalki mordujące niczego niespodziewające się osoby z historii Terror of the Autons z ery trzeciego Doktora. Inne wymieniane szczegóły to m.in. leżący na podłodze mózg w historii z ery czwartego Doktora pt. The Brain of Morbius oraz próba utopienia Doktora w historii The Deadly Assassin.
Wygląd i kształt TARDIS w formie niebieskiej budki policyjnej (niegdyś częsty widok na ulicach miast Wielkiej Brytanii) stał się w świadomości widzów motywem mocno związanym z programem. Pierwotnie za właśnie taki wygląd TARDIS odpowiedzialny był pierwszy scenarzysta serialu – Anthony Coburn. W 1996 roku BBC złożyła wniosek o zastrzeżenie wyglądu niebieskiej budki policyjnej jako znaku towarowego związanego z serialem. Dwa lata później, w 1998 roku, policja metropolitalna wniosła sprzeciw, lecz w 2002 roku biuro patentowe przyznało ostatecznie BBC prawa do znaku towarowego.
XXI wiek przyniósł przywrócenie produkcji, a serial stał się gwiazdą sobotniego pasma antenowego stacji BBC One. Od powrotu na ekrany w 2005 roku nieustanie gromadzi miliony ludzi przed telewizorami, a w brytyjskim Appreciation Index (Indeksie ocen) serial osiąga wyższe wyniki w rankingu niż jakikolwiek inny serial telewizyjny, nie licząc oper mydlanych.
Doktor Who zdobył uznanie krytyków i widzów jako jeden z najlepszych brytyjskich programów telewizyjnych – serial jest laureatem wielu nagród, między innymi BAFTA (wielokrotne zwycięstwo w kategoriach najlepszy serial, najlepszy scenariusz, najlepszy reżyser, najlepszy aktorBritish Academy Cymru Awards Winners in 2013.), czy też Nagród Hugo (za krótką prezentację dramatyczną). Widnieje także w Księdze Rekordów Guinnessa jako najdłuższy serial science-fiction na świecie; dzierży również rekord Guinnessa za równoczesną emisję odcinka w największej liczbie krajów.
Odcinki
Serial początkowo składał się z 26 sezonów, emitowanych na BBC One od 23 listopada 1963 aż do 6 grudnia 1989 roku, kiedy przerwano produkcję serialu. Serie wyprodukowane w tym okresie nazywane są „klasycznymi”oficjalna strona BBC. i składają się na kilkuczęściowe historie, zawierające zwykle od czterech do sześciu części w pierwszych latach nadawania lub od trzech do czterech w późniejszym okresie. Niektóre wyjątki od tej reguły to między innymi 12-częściowa historia The Daleks’ Master Plan, jednoczęściowa Mission to the Unknown czy 10-częściowa historia The War Games. Większość historii stanowi odrębne całości, jedynie w kilku przypadkach zostały połączone motywami przewodnimi. Do takich wyjątków zalicza się wątek Mistrza pojawiającego się kilkakrotnie w 8 sezonie, wątek „klucza czasu” przewijający się przez 16 sezon, podróży przez E-Space w 18 sezonie, czy też motyw czarnego strażnika w sezonie 20. Odcinki z tego okresu trwały zwykle 25 minut (z wyjątkiem historii Resurrection of the Daleks z ery piątego Doktora (1984 rok) oraz 22 sezonu, kiedy to odcinki trwały 45 minut, a także 90-minutowego odcinka specjalnego The Five Doctors). Początkowo, kolejne odcinki, oprócz posiadania zbiorczego tytułu obejmującego całą historię, posiadały osobny, własny tytuł (ale posiadały wspólny dla wszystkich części poszczególnych historii kod produkcyjny). Od historii The Gunfighters (1966 rok) zarzucono praktykę nadawania poszczególnym odcinkom osobnych tytułów, nadawano im tylko kolejne numery.