Kazań (, , ) – miasto w Rosji, stolica Tatarstanu, leżące przy ujściu Kazanki do Wołgi (Samarski Zbiornik Wodny). Liczy 1,25 mln mieszkańców (2021).
Ośrodek przemysłu maszynowego, chemicznego (farmacja), gumowego, futrzarskiego, skórzano-obuwniczego, włókienniczego i spożywczego. Jedno z większych rosyjskich centrów produkcji lotniczej, w mieście znajdują się dwie duże wytwórnie: Kazańskie Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego oraz Kazańska Fabryka Śmigłowców.
Ważny ośrodek naukowy: 11 uczelni, w tym od 1804 uniwersytet (założony jako trzeci w Rosji), filia Rosyjskiej Akademii Nauk oraz liczne instytuty naukowe.
Historia Średniowiecze i nowożytność mały|lewo|Kazań w XVII w. na dziele sztuki autorstwa lewo|mały| – panorama miasta, ok. 1767 r. Założony w drugiej połowie XI wieku przez Bułgarów wołżańsko-kamskich. Następnie w Złotej Ordzie. Po jej rozpadzie powstał Chanat Kazański (istniał w latach 1438–1552), dla którego Kazań był stolicą. Miasto stało się także ważnym ośrodkiem handlowym Powołża (na szlaku Europa-Azja). W 1487 Kazań został zdobyty przez wojska moskiewskie. W 1552 Chanat Kazański został podbity i zlikwidowany przez Iwana IV Groźnego, a Kazań przyłączony do Rosji. Od 1708 stolica guberni kazańskiej, ośrodek budowy statków, rozwinięte sukiennictwo (pierwsza manufaktura w 1714).
Polacy w Kazaniu
Po 1768 Kazań był jednym z miejsc zsyłek konfederatów barskich. Wśród zesłanych tu znajdowali się Maurycy Beniowski, Antoni Pułaski, Franciszek Ignacy Narocki, Piotr Potocki i Michał Czarnocki.
W czasie gdy Polska znajdowała się pod zaborami w Kazaniu urodzili się Polacy: oficer Armii Krajowej Leon Światopełk-Mirski, teoretyk i krytyk sztuki Jerzy Warchałowski, profesor Zygmunt Ruszczewski oraz zakonnica Wiesława Walicka-Woyczyńska. lewo|mały|Kazański Uniwersytet Państwowy w 1832 lewo|mały|Mapa miasta z XIX wieku Po założeniu Uniwersytetu Kazańskiego w 1804 wielonarodowy ośrodek studencki (rozruchy na uczelni w 1861 i 1867) oraz ruchu rewolucyjno-demokratycznego (np. kazański spisek Ziemli i Woli w 1863). Od roku 1827 przez długie lata rektorem uniwersytetu był Nikołaj Łobaczewski, jeden z twórców geometrii nieeuklidesowej, a w latach 1854–1860 rektorem był twórca mongolistyki w Rosji, Polak Józef Kowalewski. Od 1875 profesorem uczelni był Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, twórca kazańskiej szkoły językoznawczej. Tutaj jego uczniem, a następnie najbliższym współpracownikiem był Mikołaj Kruszewski, od 1883 także profesor uczelni. Wykładowcami Uniwersytetu Kazańskiego byli także m.in. filolog klasyczny i poeta Józef Jeżowski, astronom Marian Kowalski oraz lekarz internista Witold Eugeniusz Orłowski. W okresie zaborów wśród uczniów i studentów kazańskich szkół byli Wilhelm Bogusławski, Władysław Bełza, Edward Słoński, Jan Piłsudski, Wacław Jan Przeździecki, Julian Grabowski, Jan Nelken, Julian Janowski, Artur Maruszewski, Stanisław Okoniewski i Józef Twardzicki. W 1897 Kazań liczył 129 959 mieszkańców, w tym 1479 Polaków (1,14%).
XX i XXI wiek mały|lewo|Kazań na początku XX w. Po zdobyciu władzy przez bolszewików Kazań był ośrodkiem ruchu narodowego Tatarów i centrum religijnym rosyjskich muzułmanów. 7 sierpnia 1918 r. Kazań został zajęty przez oddziały dowodzone przez Władimira Kappela i znalazł się tym samym na terytorium kontrolowanym przez Komucz. Strategicznie położone miasto zostało odbite przez Armię Czerwoną podczas operacji kazańskiej zakończonej 10 września 1918 r.J.D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 76 i 87. Od maja 1920 był stolicą Tatarskiej ASRR.
W latach 1929–1933 funkcjonowała tu prowadzona z funduszy niemieckiej armii i zarządzana przez Niemców Szkoła czołgowa Kama, kształcąca niemieckich i sowieckich czołgistów. W drugiej połowie lat 20. polski oficer wywiadu, rotmistrz Jerzy Sosnowski uzyskał informacje o prowadzonych przez niemieckich wojskowych intensywnych poszukiwaniach rozległego terenu na obszarze Rosji celem zorganizowania tam poligonu doświadczalnego dla rozwoju zabronionej traktatem wersalskim niemieckiej broni pancernej. Dowódca tego przedsięwzięcia, Oberstleutnant Wilhelm Malbrandt, wraz z sowieckimi partnerami wytypował obiekt w Kazaniu. Nieruchomość ta została zakupiona 1 lutego 1927 za kwotę 127 000 rubli. W skład kompleksu wchodziły obiekty szkoleniowe oraz poligon strzelniczy. Szkoła artylerii zlokalizowana była w odległości 6 km od stacji kolejowej w Kazaniu. Kryptonim projektu Kama pochodził od pierwszych liter wyrazów: Kazań i Malbrandt.
Podczas II wojny światowej wiele zakładów i fabryk radzieckiego przemysłu zbrojeniowego zostało przeniesionych do Kazania, który stał się wielkim centrum przemysłowym (produkcja czołgów i samolotów).
W późnych latach 80. i 90. XX wieku, po rozpadzie ZSRR, Kazań ponownie stał się centrum kulturalnym Tatarów, jednocześnie uaktywniły się tendencje separatystyczne. Od 2000 miasto podlega gruntownej renowacji i modernizacji. Zabytkowe centrum, w tym Kreml, zostało odbudowane. W 2005 obchodzono tysiąclecie miasta (data została ustalona arbitralnie). Uroczyste obchody zostały zainaugurowane 24 lipca otwarciem największego meczetu w Rosji – Kul Szarif. 29 lipca 2005 dokonano uroczystego otwarcia Mostu Milenijnego, a 27 sierpnia 2005 – otworzono pierwszą w mieście linię metra (6 stacji). 21 lipca 2005 roku, patriarcha moskiewski Aleksy II oraz prezydent Tatarstanu, Mintimer Szajmijew ustawili Kazańską Ikonę Matki Bożej w soborze Zwiastowania. Przez długi czas była ona uważana za zaginioną; 25 sierpnia 2004 została oddana Rosji przez papieża Jana Pawła II i wystawiona dla kultu w monasterze Kazańskiej Ikony Matki Bożej.
Zabytki mały|Widok na Kazań z lotu ptaka nocą mały|Wieża Spasskaja – Kreml kazański
Kreml z murami i basztami (XVI-XVII w.), Sobór św. św. Piotra i Pawła (XVIII w.), sobór Zwiastowania (XVI-XVIII w.), meczet Mardżaniego (XVIII w.), meczet Azimowa (XIX w.), pałac gubernatora (XIX w.), budynki uniwersytetu (początek XIX w.), cerkiew pałacowa (XVIII w.).
Edukacja mały|Kazański Uniwersytet Państwowy Kazański Państwowy Uniwersytet Rolniczy mały|Kazański Państwowy Uniwersytet Techniczny Kazański Uniwersytet Państwowy, założony w 1804 (wśród jego sławnych studentów byli Nikołaj Łobaczewski, Lew Tołstoj i Włodzimierz Lenin) Kazański Państwowy Uniwersytet Techniczny, założony w 1932 Kazański Państwowy Uniwersytet Technologiczny Kazański Państwowy Uniwersytet Medyczny Kazański Instytut Finansowo-Ekonomiczny, założony w 1931 Kazański Państwowy Uniwersytet Energetyczny, założony w 1968 Tatarski Państwowy Uniwersytet Humanistyczno-Pedagogiczny, założony w 1876 Rosyjski Państwowy Uniwersytet Humanistyczny, założony w 1991 Rosyjski Instytut Islamski Międzynarodowy Instytut Ekonomii i Prawa Kazańska Państwowa Akademia Medycyny Weterynaryjnej im. Nikołaja Baumana Kazańskie Państwowe Konserwatorium (Akademia) im. Naziba Żiganowa Akademia Administracji Publicznej i Samorządowej przy Prezydencie Republiki Tatarstanu
Kultura i sztuka Kazań jest jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych Tatarstanu. W mieście funkcjonują teatry, muzea, instytucje muzyczne, szkoły artystyczne oraz liczne organizacje związane z kulturą i sztukąУправление культуры Исполнительного комитета г. Казани, „Культура”, oficjalny portal Kazania. Kultura – oficjalny portal Kazania. Szczególne znaczenie ma działalność muzyczna. W 2019 roku Kazań został przyjęty do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie muzyki, uzyskując status "Miasta Muzyki"UNESCO, „Kazan – Creative Cities Network”, UNESCO Creative Cities Network. Kazan – UNESCO Creative Cities Network.
Teatry
Do najważniejszych instytucji teatralnych Kazania należą:
Tatarski Akademicki Państwowy Teatr Opery i Baletu im. Mussy Dżalia – jedna z najważniejszych instytucji muzycznych miasta. Teatr rozpoczął działalność w 1939 roku, a w 1956 roku otrzymał własny gmach. W tym samym roku instytucji nadano imię tatarskiego poety Mussy Dżalia. W 1988 roku teatr otrzymał status akademickiТатарский академический государственный театр оперы и балета им. М. Джалиля, informacje dotyczące historii teatru, Tatarstanica. Tatarstanica – Teatr Opery i Baletu im. M. Dżalila. Tatarski Akademicki Teatr im. Galiaskara Kamala – jedna z najważniejszych scen teatralnych Tatarstanu, związana z rozwojem profesjonalnego teatru tatarskiego. Początki jego działalności sięgają 1906 roku, kiedy w Kazaniu odbyło się pierwsze publiczne przedstawienie teatralne w języku tatarskim. W 1907 roku powstała pierwsza profesjonalna tatarska trupa teatralna "Sajyar". W 1926 roku teatrowi nadano status akademicki, a w 1939 roku otrzybał imię dramaturga Galiaskara KamalaМинистерство культуры Российской Федерации, „Татарский государственный академический театр имени Галиаскара Камала”, Culture.ru. Culture.ru – Teatr im. Galiaskara Kamala. Kazański Akademicki Rosyjski Wielki Teatr Dramatyczny im. W. I. Kaczałowa – jedna z głównych rosyjskojęzycznych scen teatralnych miasta. Teatr znajduje się przy ulicy Baumana i należy do najważniejszych instytucji teatralnych KazaniaOficjalny portal turystyczny Kazania, „Театры”, lista instytucji teatralnych miasta. Oficjalny portal turystyczny Kazania – teatry.
Muzyka
Kazań jest ważnym ośrodkiem muzycznym Rosji. W mieście działają m.in. Tastarańska Państwowa Filharmonia im. Gabdulli Tukaja, Kazańskie Państwowe Konserwatorium im. N. G. Źiganowa, Wielka Sala Koncertowa im. Salicha Sajdaszewa oraz Kazański Kameralny Zespół "La Primavera"UNESCO, „Kazan – Monitoring Report 2023”, raport miasta w ramach Sieci Miast Kreatywnych UNESCO. Kazan – UNESCO Monitoring Report 2023.
Włączenie Kazania do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie muzyki w 2019 roku było związane z rozwiniętą infrastrukturą muzyczną miasta oraz jego tradycjami muzycznymi. UNESCO wskazuje, że Kazań organizuje ponad 40 dużych międzynarodowych festiwali, w tym Międzynarodowy Festiwal Operowy im. Fiodora Szalapina oraz Międzynarodowy Festiwal Baletowy im. Rudolfa NuriejewaUNESCO, „Kazan – Creative Cities Network”, informacje dotyczące festiwali muzycznych organizowanych w mieście. Kazan – UNESCO Creative Cities Network.
Muzea
Istotną częścią życia kulturalnego Kazania stanowią muzea. Najważniejszą instytucją muzealną miasta jest Narodowe Muzeum Republiki Tatarstanu, którego początki sięgają 1894 roku. Muzeum gromadzi zbiory związane z historią, archeologią, etnografią i kulturą Tatarstanu oraz narodów regionu Wołgi i UraluМинистерство культуры Российской Федерации, „Национальный музей Республики Татарстан”, Culture.ru. Culture.ru – Narodowe Muzeum Republiki Tatarstanu.
Znaczącym kompleksem muzealnym jest również Kreml Kazański, na którego terenie znajdują się m.in. Muzeum Historii Państwowości Republiki Tatarstanu oraz Muzeum Kultury IslamuOficjalny portal turystyczny Kazania, informacje o muzeach Kremla Kazańskiego. Oficjalny portal turystyczny Kazania – muzea. Według oficjalnego portalu turystycznego Kazania w mieście znajduje się ponad 50 muzeów i obiektów muzealnych
Festiwale i wydarzenia kulturalne
Kalendarz kulturalny Kazania obejmuje liczne festiwale, wystawy i wydarzenia artystyczne. Do organizowanych w mieście wydarzeń należą m.in. festiwale "Aksionow-fest", "Książka-fest", "Kulturalnaja sreda" oraz festiwal kulturalno-charytatywny "Dobroja volna"Управление культуры Исполнительного комитета г. Казани, „Культура”, oficjalny portal Kazania. Kultura – oficjalny portal Kazania.
Międzynarodowy charakter mają m.in. Festiwal Operowy im. Fiodora Szalapina, Festiwal Baletowy im. Rudolfa Nuriejewa oraz Międzynarodowy Festiwal Teatrów Narodowych Tureckich "Nauruz"UNESCO, „Kazan – Monitoring Report 2023”. Kazan – UNESCO Monitoring Report 2023. Rozbudowana działalność festiwalowa i muzyczna jest jednym z powodów, dla których Kazań został włączony do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO jako Miast Muzyki
Transport mały|Terminal portu lotniczego
Węzeł kolejowy (stacja Kazań) i port rzeczny.