Władysław Jan Umiński (ur. 10 listopada 1865 w Przedeczu, zm. 31 grudnia 1954 w Warszawie) – polski dziennikarz, prozaik i popularyzator nauki. Jako wczesny twórca fantastyki naukowej bywał nazywany „polskim Juliuszem Verne’em” i uznawany jest za pioniera polskiej fantastyki naukowej oraz literatury przygodowej.

Napisał około trzydziestu powieści i liczne artykuły popularnonaukowe, łącząc zainteresowanie odkryciami naukowymi z narracją przygodową służącą edukacji młodych czytelników, dlatego znaczna część jego prozy klasyfikowana jest jako literatura młodzieżowa. W jego twórczości obecne były także motywy podróży i przygody, nacisk na innowacje techniczne, patriotyzm i postęp moralny; często występowali w niej polscy bohaterowie, a utwory wspierały ideę .

Powieści Umińskiego popularyzowały w literaturze polskiej takie zagadnienia, jak lotnictwo i eksploracja kosmosu, a jego publicystyka obejmowała naukę, edukację i krytykę literacką. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1952 roku.

Życiorys Władysław Umiński urodził się 10 listopada 1865 w zaborze rosyjskim, w miejscowości Przedecz, w ubogiej rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec, Julian Umiński, był malarzem, a matka, Tekla, nauczycielką. Miał troje rodzeństwa. W 1874 rodzina przeniosła się do Warszawy, gdzie uczęszczał do gimnazjum i szkoły realnej. W wieku 15 lat napisał pierwszy utwór prozatorski, nowelę „Z Korsyki”, i opublikował ją w czasopiśmie „Przyjaciel Dzieci”

Po odbyciu obowiązkowej służby w armii rosyjskiej jako saper studiował na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Petersburskiego. W Petersburgu zorganizował polskojęzyczną bibliotekę dla miejscowych Polaków. Pod koniec lat 80. XIX wieku wrócił do Warszawy i pracował dla przedsiębiorstwa zajmującego się studniami artezyjskimi, katalogował książki w bibliotece Politechniki Warszawskiej oraz wygłaszał gościnne wykłady z nauk przyrodniczych i techniki. Uczestniczył również w tajnym nauczaniu.

Od 1888 przez około dwie dekady współpracował z różnymi periodykami, niekiedy je redagując lub wydając. Pisał rubryki naukowe, m.in. „Chemia”, „Ruch naukowy”, „Wiedza czysta i stosowana”, „Warsztat uczonego” i „Kronika naukowa”. Wśród pism, z którymi współpracował, były: „Czytelnia dla wszystkich” (1903–1905, którą redagował i wydawał w 1904), „Dziennik Kijowski” (redaktor po 1905), „Dziennik Wileński”, „Gazeta Warszawska” (1898–1901), „Gazeta Wileńska” (redaktor, 1905), „Kurier Codzienny” (1897–1904), „Kurier Warszawski” (1888–1923; prawdopodobnie tam ukazał się jego pierwszy artykuł popularnonaukowy, dotyczący bydła), „Miesiąc Ilustrowany” (1912–1913/1914, redaktor i wydawca), „Nowa Gazeta” (1906–1915), „Ogrodnik” (redaktor, 1898), „Pielgrzym”, „Prawda” (1894–1910), „Przyjaciel Młodzieży” (ok. połowy lat 10. XX wieku), „Rolnik i Hodowca”, „Tygodnik Illustrowany” (1896–1899), „Tygodnik Mód i Powieści” (1895–1914), „Wędrowiec” (1888–1900) i „Wieczory Rodzinne” (1909–1912, redaktor i wydawca). Po I wojnie światowej ograniczył działalność publicystyczną, choć w 1933 napisał kilka tekstów dla pisma lotniczego „Lot Polski”.

W 1891 opublikował pierwszą powieść, Zwycięzcy oceanu, która doczekała się później wielu wydań, a także przekładu na język czeski. W 1894 wydał drugą powieść, a zarazem pierwszą zawierającą nieco futurystyczny wynalazek, dlatego klasyfikowaną jako jego pierwsza powieść fantastycznonaukowa: Balonem do bieguna, z hybrydą balonu i samolotu. W kolejnych latach publikował wiele dalszych powieści, często po kilka w jednym roku. Wiele z nich ukazywało się najpierw w odcinkach w czasopismach, z którymi był związany. Wiele książek Umińskiego publikowało wydawnictwo Gebethner i Wolff. Poza beletrystyką pisał także książki o nauce, poczynając od poświęconej lotnictwu pracy Żegluga powietrzna. Balony i aerostaty. Lot ptaków. Maszyny latające. Baterya gazowa do celów aeronautyki (1894). Książka ta, podobnie jak wiele innych jego publikacji naukowych, została dobrze przyjęta. Jego Ocean i jego tajemnice z 1899 był przez pewien czas pierwszą i jedyną polskojęzyczną książką o oceanów; podobnie wydany w tym samym roku utwór Nansen pośród lodów północy. Odczyt ludowy uznawany jest za pierwszą polską publikację związaną z badaniami obszarów polarnych. W 1921 opublikował piętnastotomowy zbiór swoich utworów w serii Wybór powieści dla młodzieży. W 1926 wydał powieściową wersję kroniki podróży polskiego skauta i podróżnika Jerzego Jelińskiego.

Choć pisał o wielu zagadnieniach naukowych, od inżynierii po biologię i nauki o środowisku (niektóre jego prace wykorzystywano nawet w programach nauczania szkół średnich), największą pasją Umińskiego było prawdopodobnie lotnictwo. W młodości konstruował modele machin latających i pracował w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, gdzie spotkał Marię Skłodowską-Curie; twierdził również, że wynalazł wojskowe urządzenie do rażenia prądem, a także bez powodzenia pracował nad projektem silnika tłokowego do maszyny latającej. Z powodu trudności finansowych nie mógł urzeczywistnić swoich pomysłów, co było jedną z motywacji jego działalności literackiej. Założył pierwsze zarejestrowane stowarzyszenie lotnicze w Polsce, Kółko Awiatyczne, w Warszawie; źródła różnią się co do daty, podając 1895 albo 1889. Jego powieść Samolotem naokoło świata z 1911 spopularyzowała współczesne polskie słowo określające maszynę latającą – „samolot” – którego autorstwo również mu się przypisuje.

Do większości swoich podróżniczych powieści Umiński czerpał inspiracje i informacje z innych utworów i publikacji, gdyż warunki materialne nie pozwalały mu na dalsze wyjazdy zagraniczne. Dopiero niedługo przed I wojną światową wyjechał do Ameryki Północnej i Południowej; po wojnie odwiedził Brazylię, Turcję, Włochy, Francję i Wielką Brytanię. W okresie II Rzeczypospolitej mieszkał w Bydgoszczy, później w Warszawie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pracował w kilku instytucjach rządowych: w Wydziale Emigracyjnym w 1918, jako przedstawiciel prasowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w 1921, a następnie w Urzędzie Filmowym. Był członkiem Związku Zawodowego Literatów Polskich. W 1949 wstąpił także do Związku Literatów Polskich. Podczas II wojny światowej jego dom został zniszczony w czasie niemieckiej agresji na Polskę. Od tego czasu mieszkał w Milanówku pod Warszawą.

thumb|Grób Umińskiego W 1952 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za całokształt twórczości literackiej. W tym czasie znajdował się jednak w trudnej sytuacji finansowej, ponieważ ówczesny reżim komunistyczny uznawał jego twórczość za ideologicznie podejrzaną (krytykowano go zwłaszcza za przychylne przedstawianie Stanów Zjednoczonych) i nie wspierał jej wznawiania, szczególnie że Umiński nadal próbował publikować ją w prywatnym wydawnictwie Gebethner i Wolff, w okresie gdy prywatne przedsiębiorstwa były coraz silniej dyskryminowane w ramach bitwy o handel. Część jego utworów została tymczasowo zakazana przez urząd cenzury. Jego ostatnia powieść, fantastycznonaukowe Zaziemskie światy, ukończona w czasie wojny, została zatrzymana przez cenzorów, którzy w 1948 anulowali pierwotny druk; opublikowano ją pośmiertnie w 1956.

Umiński zmarł 31 grudnia 1954 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Pozostawił niedokończony rękopis powieści Świat za lat tysiąc, prawdopodobnie inspirowanej Wehikułem czasu Wellsa. Inna powieść, niemal ukończona pod koniec życia, O własnych siłach (o sierotach wojennych), nigdy nie została opublikowana i obecnie uchodzi za zaginioną; Umiński planował także jej kontynuację. Tytułem jeszcze jednej planowanej powieści, o której wspominał w wywiadach w ostatnich latach życia, była Zmora świata.

Analiza twórczości W twórczości Umińskiego pojawiały się motywy fantastyki naukowej, eksploracji i przygody, a także poparcie dla . Nazywano go „twórcą polskiej egzotyki podróżniczo-przygodowej”. Motyw fantastycznonaukowy był u niego związany z zamiarem popularyzacji nauki. Większość jego utworów klasyfikowana jest jako literatura młodzieżowa.

Polscy krytycy i historycy literatury Andrzej Niewiadowski i Antoni Smuszkiewicz zauważyli, że bohaterami jego opowieści są niemal zawsze charyzmatyczni dzielni odkrywcy, często genialni uczeni i inżynierowie, którzy wykorzystują najnowsze wynalazki (samoloty, okręty podwodne itd.), aby nawiązać kontakt z inną cywilizacją, rzucić wyzwanie naturze, przezwyciężyć własny strach; wszystko to, jak piszą autorzy, by ”udowodnić siłę i moc człowieka, który potrafi przezwyciężyć wszystkie przeszkody, zmierzając ku pełnemu samookreśleniu, bezkonfliktowej, szczęśliwej przyszłości”. Jego bohaterowie przypominają także postacie Juliusza Verne’a, archetyp, który Niewiadowski i Smuszkiewicz określili jako nadczłowieka.

Książki te są optymistyczne; Niewiadowski i Smuszkiewicz piszą dalej, że u Umińskiego, w starciu z naturą cywilizacja zawsze odnosi bezsporne zwycięstwo, a postacie dojrzewają dzięki przeciwnościom. Powracającym motywem jego utworów jest awaria zaawansowanych urządzeń, które bohaterowie muszą naprawić lub udoskonalić, aby wykazać się umiejętnościami – temat związany z promowaniem edukacji oraz pojęciami pracy organicznej i pracy u podstaw, popularnymi w epoce pozytywizmu. Z tego powodu, choć Umiński pisał większość swoich utworów fantastycznonaukowych w okresie Młodej Polski, dydaktyczny charakter jego twórczości sprawia, że jest ona postrzegana jako przynależna do wcześniejszej epoki pozytywistycznej. Wydawane przed I wojną światową powieści krajoznawcze, takie jak Od Warszawy do Ojcowa, Podróż naokoło Warszawy, Synowie puszczy czy Po kraju popularyzowały turystykę pieszą. Edukacyjny charakter twórczości Umińsskiego spowodował, że wiele jego utworów było pozytywnie recenzowanych przez osoby związane z przedwojennym ministerstwem edukacji.

Twórczość Umińskiego interpretowano również jako propagującą sprawę niepodległości Polski. Wiele jego utworów, pisanych głównie w okresie rozbiorów, przedstawia polskich bohaterów, wynalazki przypisywane polskim uczonym lub przedsiębiorcom oraz wyprawy organizowane i prowadzone przez Polaków. Łukasz Kurdybacha wskazywał Flibustierów (1898) i Krwawy chleb (1912) jako utwory szczególnie istotne w tym kontekście.

Z dzisiejszej perspektywy jego twórczość krytykowano za brak głębszego zainteresowania problemami społecznymi lub przemianami przyszłego społeczeństwa; wskazywano też, że jego pomysły fantastycznonaukowe nie były szczególnie rewolucyjne ani wyobraźniowe, lecz stanowiły raczej proste ekstrapolacje i udoskonalenia istniejących technologii (gramofonów, okrętów podwodnych, statków powietrznych). Z drugiej strony Smuszkiewicz zauważał, że dzięki temu wynalazki przedstawiane w jego dziełach były bardziej realistyczne niż u Verne’a czy Wellsa, których Umiński krytykował niekiedy za brak realizmu. Wiele urządzeń, które opisał w książkach, stało się rzeczywistością w ciągu kilku lat od publikacji. Umiński znany był z dostosowywania szczegółów swoich wynalazków w kolejnych wydaniach do zmieniającego się stanu techniki. Literaturoznawczyni Kamila Budrowska sugerowała, że motywy fantastycznonaukowe Umińskiego należy postrzegać bardziej przez pryzmat jego działalności edukacyjnej niż eksperymentów wyobraźni. Mimo to niektóre jego utwory zawierają także : bohaterowie W nieznane światy (1895) próbują , a w Zaziemskich światach (1948) . W powieści z 1895 roku Umiński przewiduje również pojawienie się miniaturowych urządzeń do nagrywania dźwięku i porusza jeden z powracających tematów wczesnej fantastyki naukowej – możliwość komunikacji z pozaziemską inteligencją. Z kolei w Czarodziejskim okręcie (1916) przedstawił zaawansowany statek-jacht wyposażony w wodnosamolot i bezprzewodowy telegraf lub radio dalekiego zasięgu („metatelefon”). Powieści Krzyż i półksiężyc (1913) i Przygody łodzi podwodnej (1925) są zapewne jednymi z najwcześniejszych przykładów polskiej fantastyki militarnej.