Żyrowa

Żyrowa (niem. Zyrowa) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie krapkowickim, w gminie Zdzieszowice.

Od 1950 r. Żyrowa należy do województwa opolskiego.

Integralne części wsi + Integralne części wsi Żyrowa SIMC Nazwa Rodzaj0505645 Lesisko przysiółek W przysiółku zachowały się pozostałości dawnego folwarku Leśnik (niem. Waldhof).

Podczas III powstania śląskiego, 3 maja 1921 r. o godz. 1.00 w nocy, folwark był miejscem zbiórki członków Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska z okolic Leśnicy, Zdzieszowic i Zalesia. Tam pobrali ukrytą broń pilnowaną przez leśniczego Jelitę. Peowiacy wchodzili w skład I kompanii Jana Szłapy z batalionu strzeleckiego dowodzonego przez Seweryna Jędrysika ps. „Wallenstein” pochodzącego z Kamienia Śląskiego. Z folwarku wyruszyli na Górę Św. Anny, którą bez większego oporu, po kilku godzinach, zdobyli.

Historia thumb|left|Pałac w Żyrowej, widok od frontu – 1929 r. thumb|left|Kościół pw. św. Mikołaja w Żyrowej – 1929 r. Historia miejscowości i pałacu sięga czasów średniowiecznych i jest związana jest z klasztorem minorytów (z Jemielnicy), którzy na przełomie XIII i XIV wieku zbudowali pierwszy obiekt w miejscu obecnego pałacu. 13 marca 1631 roku Melchior Ferdynand de Gaschin kupił za 24 000 talarów dobra żyrowskie – m.in. Żyrową. „Zyrowa” była nazwą wioski do 1936. Podczas akcji germanizacyjnej nazw miejscowych i fizjograficznych na Górnym Śląsku historyczna nazwa niemiecka Zyrowa została w lipcu 1936 r. zastąpiona przez administrację nazistowską nazwą Buchenhöh. Po kapitulacji Niemiec w 1945 r. ustalono nazwę Żyrowa. W 2002 r. Żyrowa zdobyła nagrodę „Najpiękniejszej Wsi Opolskiej”.

W 1899 r. nowym właścicielem pałacu i dóbr żyrowskich została hrabiowska rodzina von Francken-Sierstorpff. Hrabiowskie małżeństwo Johannesa i Mary przyjechało do Żyrowej z dwoma synami po ślubie zawartym w 1892 r.: Edvinem Victorem (ur. w 1893 r.) i Hansem Klemensem (ur. w 1895 r.).

W 1912 r. zakończono budowę nowej szkoły w Żyrowej, którą objął ówczesny kierownik dawnej placówki na terenie przypałacowym - Ernst Mücke, człowiek o bardzo wielu zainteresowaniach. Był redaktorem i wydawcą miesięcznika „Aus dem Chelmer Lande” („Z Ziemi Chełmskiej”). W 1919 r. założono w Żyrowej pierwszy klub sportowy w okolicy o nazwie „Spiel und Eislauf Verein”.

Plebiscyt i powstanie W 1910 roku 548 mieszkańców mówiło w języku polskim, 4 w językach polskim i niemieckim, natomiast 118 osób posługiwało się jedynie językiem niemieckim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku wszystkie 107 głosów oddano na kandydatów z list polskich, którzy zdobyli maksymalną liczbę 9 mandatów. Podczas plebiscytu w 1921 r. we wsi uprawnionych do głosowania było 451 mieszkańców (w tym 95 emigrantów). Za Polską głosowało 165 osób, za Niemcami 270 osóbEncyklopedia Powstań Śląskich, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 676.. Hrabina Mary von Francken-Sierstorpff, oddana polskiej sprawie, w czasie plebiscytu żądała od wszystkich swoich urzędników, żeby głosowali za Polską, a jeśli miałoby to skutkować szkodami materialnymi, zobowiązywała się taką osobę odszkodować.

Podczas trwania III powstania śląskiego, Żyrowa została 9 maja 1921 r. zajęta przez baon Jana Faski z Podgrupy „Bogdan”. Wieś była miejscem stacjonowania dowództwa pułku pszczyńskiego Franciszka Rataja z Grupy „Wschód”. Miejscowość była jednym z celów natarcia niemieckiego zgrupowania kpt. z krapkowickiego związku taktycznego Selbstschutz Oberschlesien Gruppe „Süd” nacierającego 21 maja z rejonu Gogolina. Żyrowa broniona była przez baony Alojzego Kurtoka, Leonarda Krukowskiego i Józefa Szendery oraz baterię powstańczą „Ordon”. Po ciężkich walkach i kilkukrotnym przechodzeniu z rąk do rąk, wieś ostatecznie została zdobyta przez Niemców. Bojówki Selbstschutz Oberschlesien zamordowały trzech mieszkańców Żyrowej: Pawła Bugiela, Teodora Mainusza i Alojzego Mainusza, którzy zostali pośmiertnie (21.12.1933 r.) odznaczeni Medalem Niepodległości. Z powodu nasilonego antypolskiego terroru, który ogarnął część Górnego Śląska, która pozostała w granicach Niemiec po zakończeniu powstania, wyemigrowało z Żyrowej 45 jej mieszkańców.

W 1984 r. patronem szkoły podstawowej w Żyrowej został polski językoznawca, prof. Stanisław Rospond.

Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół filialny pw. św. Mikołaja, wzniesiony ok. 1300 r., rozbudowany z późnobarokową fasadą w pierwszej połowie XVIII w., restaurowany w XIX w. i w latach 1932–1936. Jest trój-przęsłowym kościołem 1-przestrzennym z 2-przęsłowym prezbiterium, z prostym zamknięciem i wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym o groszkowatym przekroju żeber, z prostym zwornikiem, w narożnikach szczątkowe służki o kielichowatych głowicach, szeroki korpus z dobudowaną później emporą muzyczną, pierwotnie kryty stropem, od XVIII w. ze sklepieniem kolebkowym, z lunetami i gurtami na pilastrach, z dekoracją stiukową, na sklepieniach medaliony w stiukowych otokach. Kwadratowy aneks jako kaplica (pn.), z czes. kapą nad ukośnie ustawionymi pilastrami, masywna wieża zach., górą 8-boczna, w rodzaju tamburu z przełamanym hełmem barok., kaplice z hełmami cebulastymi, na fasadzie rzeźba św. Jana Nepomucena (XVIII w.). – Zachowana część wyposażenia, m.in. rokokowy ołtarz gł., z przemalowanym obrazem, XVIII w. (Św. Anna nauczająca Marię), wyżej medalion z przedstawieniem św. Mikołaja; dwa ołtarze boczne, w ramach stiukowych i z obrazami (św. Floriana, św. Józefa z Dzieciątkiem) F. A. Sebastiniego (4. ćw. XVIII w.); barokowa ambona (l. pół. XVIII w.). zespół pałacowy, z XVII-XIX w.: Pałac w Żyrowej, zbudowany w latach 1631–1644 park folwark kuźnia, z koło XIX w.

Geologia W Żyrowej znajduje się mała ekspozycja dolnokarbońskich szarogłazów oraz znajdowała się najdłuższa jaskinia Chełmu, została jednak zasypana po 1945 r.Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strona 70. .

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Rejestr TERYT.

Bibliografia Zabytki Sztuki w Polsce. Śląsk. wyd. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, Warszawa 2006 we współpracy z Dehio-Vereinigung oraz Herder-Institut w Marburgu.

Linki zewnętrzne Żyrowa w archiwalnych tytułach prasowych

Kategoria:Architektura gotyku w województwie opolskim Kategoria:Wsie w powiecie krapkowickim