Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, pseudonim „Boy”, znany jako Tadeusz Boy-Żeleński (ur. 21 grudnia 1874 w Warszawie, zm. 4 lipca 1941 we Lwowie) – polski tłumacz, krytyk literacki i teatralny, poeta-satyryk, kronikarz, eseista i działacz społeczny, z wykształcenia lekarz.
Przełożył na język polski dzieła kanonu literatury francuskiej, między innymi: Pieśń o Rolandzie, Wielki testament François Villona, Gargantuę i Pantagruela Rabelais’go, Próby Michela de Montaigne’a, Tristana i Izoldę w opracowaniu Bédiera, rozprawy filozoficzne Kartezjusza i Pascala, wszystkie sztuki Molière’a, Fedrę Racine’a, dzieła pisarzy oświecenia, m.in. Woltera, Monteskiusza i Rousseau, powieść Kubuś Fatalista i jego pan Diderota, cykl powieści Komedia ludzka Balzaka, powieść W poszukiwaniu straconego czasu Prousta, dzieła Stendhala, poezje Verlaine’a, powieść Lochy Watykanu André Gide’a. Był autorem wierszy i piosenek (nierzadko satyrycznych), felietonów społeczno-obyczajowych, a także książek z zakresu historii literatury.
Ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od młodych lat prowadził bogate życie towarzyskie i kawiarniane, obracał się w środowisku krakowskiej bohemy. Przyjaźnił się ze Stanisławem Przybyszewskim. Pisał teksty do kabaretu Zielony Balonik. W czasie I wojny światowej służył jako lekarz kolejowy w armii austro-węgierskiej. W 1919 został zatrudniony jako recenzent teatralny w krakowskim dzienniku „Czas”. Następnie był kierownikiem literackim Teatru Polskiego w Warszawie. W 1928 otrzymał za swoją twórczość nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. W 1933 został wybrany na członka Polskiej Akademii Literatury.
Miał poglądy antyklerykalne, które wyraził m.in. w pracy Nasi okupanci. Propagował świadome macierzyństwo, antykoncepcję i edukację seksualną, a także postulował legalizację aborcji w celu zlikwidowania podziemia aborcyjnego. Był partnerem i współpracownikiem feministki Ireny Krzywickiej, z którą od 1931 prowadził w Warszawie Poradnię Świadomego Macierzyństwa. Już w 1932 poradnia przyjęła ponad cztery tysiące pacjentek.
Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa. W październiku 1939 sowieckie kierownictwo Uniwersytetu Lwowskiego powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej. Boy działał w lwowskim oddziale Związku Literatów Polskich. Okazywał ciepłe nastawienie względem nowej władzy sowieckiej. Publikował artykuły w „Czerwonym Sztandarze”, a w sierpniu 1940 był gościem Wszechzwiązkowego Komitetu do spraw Nauki ZSRR w Moskwie. Interweniował u władz radzieckich w obronie osób deportowanych.
We Lwowie zamieszkał u szwagra żony, profesora Jana Greka. Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców, w nocy z 3 na 4 lipca 1941, przebywający w mieszkaniu profesorowie Grek i Boy-Żeleński zostali aresztowani, a następnie zamordowani na Wzgórzach Wuleckich pośród kilkudziesięciu innych profesorów lwowskich.
Życiorys thumb|Leon Wyczółkowski, Portret Tadeusza Boya-Żeleńskiego, 1907 thumb|Tadeusz Boy-Żeleński (ok. 1910) thumb|Tadeusz Boy-Żeleński, ilustracja zamieszczona w pierwszym wydaniu Słówek, 1913 thumb|Tadeusz Żeleński podczas I wojny światowej, ok. 1915–1916 thumb|Tadeusz Boy-Żeleński na portrecie Witkacego, 1928 thumb|Tadeusz Boy-Żeleński, zdjęcie pochodzące z serii pocztówek o pisarzach polskich, 1933 thumb|Tadeusz Boy-Żeleński (zdjęcie wykonane przed 1941)
Pochodzenie Był synem pisarki Wandy z GrabowskichWedług badacza Mateusza Miesesa Wanda była jedną z czterech córek Jana Andrzeja Grabowskiego, jednego z czterech synów Franciszki z Piaseckich i Mikołaja Grabowskiego, obojga będących pierwszym pokoleniem ochrzczonych frankistów. i kompozytora Władysława Żeleńskiego. Miał dwóch braci: Edwarda oraz Stanisława, późniejszego właściciela pierwszej na ziemiach polskich pracowni witrażu. Rodzina pieczętowała się herbem Ciołek. Bratem ciotecznym Tadeusza był poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer.
Tablica genealogiczna przodków Tadeusza Boya-Żeleńskiego
Młodość Tadeusz Żeleński w latach 1892–1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wcześniej uczęszczał do Nowodworka. Uczył się, ale jednocześnie prowadził hulaszczy tryb życia, nie stronił od alkoholu i gry w karty. Na rok przerwał studia, wpadł w nałóg karciarstwa hazardowego i najważniejszą kwestią życiową stały się dla niego pieniądze. Zdecydował się na stypendium wojskowe (50 guldenów rocznie), które musiał następnie odsłużyć w armii austro-węgierskiej po ukończeniu studiów, de facto symulując chorobę psychiczną został zwolniony ze służby, jednakże został powołany po wybuchu I wojny światowej jako lekarz wojskowy, Stabsarzt.
Kiedy w 1898 z Berlina do Krakowa przeprowadził się Stanisław Przybyszewski, Żeleński stał się jego nieodłącznym towarzyszem. Był zafascynowany pisarzem i zakochany w jego żonie Dagny Juel Przybyszewskiej, która przybyła do Krakowa niedługo późniejJózef Hen, Tadeusz, Stachu i Dagny, „Gazeta Wyborcza”, 19/06/1998..
W 1901 otrzymał dyplom medyczny i rozpoczął pracę w Szpitalu św. Ludwika. Nie wpłynęło to na zmianę jego trybu życia. Nadal często przebywał w krakowskich kawiarniach, m.in. „U Turlińskiego” (w hotelu Pod Różą), czy w „Jamie Michalika”Anna Czabanowska-Wróbel, DWA MIASTA. KRAKÓW I LWÓW W EPOCE MŁODEJ POLSKI..
Początek XX wieku W 1904 Żeleński poślubił Zofię Pareńską (1886–1956), pierwowzór literackiej postaci Zosi w dramacie Wesele (1901) Stanisława Wyspiańskiego. Żeleński był obecny na uroczystości stanowiącej pierwowzór tego dramatu. Małżeństwo to zostało zaaranżowane przez rodziców Tadeusza i Zofii (Eliza Pareńska i Wanda Żeleńska były ze sobą zaprzyjaźnione, natomiast Stanisław Pareński uczył Tadeusza na Uniwersytecie i pomógł mu zdobyć pracę w szpitalu). Swoją przyszłą żonę poznał w willi Pareńskich w Tenczynku. Z tego związku małżeńskiego przyszedł na świat Stanisław Żeleński, późniejszy aktor.
Pracując jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie (1901–1906) Żeleński zainicjował, dzięki wsparciu pewnej bezpłodnej hrabiny, powstanie organizacji „Kropla mleka”, której był kierownikiem i gdzie pracował jako doradca lekarski. Rozpoczął nawet pisanie pracy habilitacyjnej, jednak wysłany na stypendium do Paryża zainteresował się literaturą francuską i pozostał jej wierny do końca życia, przekładając na język polski jej kanon niemal w całości (za przekład dzieł Moliera otrzymał w 1914 order Palm Akademickich).
Po powrocie do kraju, od 1906 współtworzył kabaret Zielony Balonik, pisząc do niego teksty satyryczne.
I wojna światowa W czasie I wojny światowej jako lekarz kolejowy służył w armii austriackiej.
20-lecie międzywojenne W 1919 zaniechał praktyki lekarskiej i został zatrudniony jako recenzent teatralny w krakowskim dzienniku „Czas”. Od 1922 zamieszkał w Warszawie, gdzie jego pierwszym zajęciem było kierownictwo literackie w Teatrze Polskim. W 1928 otrzymał nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek jako jeden z najwybitniejszych krytyków (wraz z Wacławem Borowym i Karolem Irzykowskim). Przed II wojną światową był ostro zwalczany przez środowiska konserwatywne za głoszenie liberalnych poglądów, krytykę udziału Kościoła katolickiego w życiu społecznym i politycznym Polski oraz za '„szarganie świętości narodowych”', a w szczególności za '„odbrązawianie”' postaci Mickiewicza i Fredry. W środowisku literackim krytykowany był przez Karola Irzykowskiego (m.in. w książce Beniaminek). W 1933 został wybrany do grona członków Polskiej Akademii Literatury.
Wspólnie z Ireną Krzywicką, z którą był związany uczuciowo, kierował w latach 30. XX w. prywatną kliniką warszawską promującą świadome macierzyństwo. Poradnia Świadomego Macierzyństwa w Warszawie została otwarta 27 października 1931, w roku następnym przyjęła 4096 pacjentek. Podobne placówki powstały następnie w Łodzi, Krakowie, Przemyślu, Gorlicach. W zainicjowanym przez siebie dodatku do „Wiadomości Literackich” pt. Życie Świadome propagował antykoncepcję i edukację seksualną. Postulował legalizację aborcji w celu zlikwidowania groźnego dla życia kobiet podziemia aborcyjnego.
Uczestniczył w seansach spirytystycznych Teofila Modrzejewskiego. Pisał o nich później: „Nie silę się tu na tłumaczenie tych objawów [...] Nie mam w tej rzeczy nic do gadania, ale tak dla siebie raczej skłonny jestem patrzeć na to mediumistycznie, jak na jakąś siłę tak samo niezbadaną dzisiaj, jak była niezbadaną niegdyś elektryczność lub niedawno radium”.
15 sierpnia 1937 przeszedł zabieg usunięcia wyrostka robaczkowego.
II wojna światowa Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa. Zamieszkał u szwagra żony – prof. Jana Greka. 19 listopada 1939, Boy z trzynastoma innymi pisarzami wyraził publicznie radość z zajęcia Kresów Wschodnich przez ZSRRTrznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 57.. Sam upadek Polski Boy nazwał „Upadkiem Polski szlacheckiej”, co wspierało sowiecką propagandę o rzekomym zacofaniu PolskiTrznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 70.. Wyraził pełne poparcie dla nowych władz. Powodem mogła być jego inspiracja myślą Marksa i Engelsa oraz rewolucją francuskąTrznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 80–84.. W październiku 1939 radzieckie kierownictwo Uniwersytetu Lwowskiego powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej. Działał w lwowskim oddziale Związku Literatów Polskich. Wszedł w skład kolegium redakcyjnego pisma „Nowe Widnokręgi”, publikował artykuły w „Czerwonym Sztandarze”, uczestniczył także w różnych wydarzeniach propagandowychBarbara Winklowa, Boy we Lwowie.. W styczniu 1940 wszedł w skład 16-osobowej brygady autorów, powołanej za zgodą Ministerstwa Oświaty Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dla zredagowania 3-tomowego podręcznika historii literatury polskiejBohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 1, Warszawa 1998, s. 180..
Podczas prowizorycznych i fałszowanych wyborów w 1940, które miały zapewnić legitymizację władzy sowieckiej, Boy zachęcał do udzielenia poparcia nowym władzomBoy pisał: „Z tym życzeniem spieszę do urny, z której wyjdą nazwiska godnie reprezentujące najszlachetniejsze ideały pracy, twórczości, międzynarodowego braterstwa”. Zob. Trznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 92.. W sierpniu 1940 był gościem Wszechzwiązkowego Komitetu ds. Nauki ZSRR w MoskwieDzieje najnowsze: Tom 14, PAN, 1983.. Po podróży entuzjastycznie pisał w Czerwonym Sztandarze o Związku RadzieckimTrznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 99.. Według niektórych przekazów Boy miał dziękować władzy komunistycznej za wyzwolenie polskich, ukraińskich i żydowskich pisarzy od Polski szlacheckiejW audycji radiowej opisano zebranie we Lwowie w 1940 roku: Występuje prof. Boy-Żeleński, wspominając ciężkie dni przeszłości. Mówi o twórczej radości, którą przeżywa na wyzwolonych ziemiach ukraińska, polska i żydowska inteligencja || Trznadel J., Kolaboranci Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Antyk Marcin Dybowski, 1998. s. 93..
Wykorzystując swoją pozycję, Boy przynajmniej dwukrotnie próbował interweniować u władz radzieckich w obronie osób deportowanych (chodziło o prawnika Wiktora Turka i prawdopodobnie o Annę Tetmajerową, wdowę po Włodzimierzu)H. Markiewicz, „Boy-Żeleński”, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001, s. 212..