mały|upright=1.3|Ewolucja terytorialna Francji od 985 do 1947 roku

Historia Francji – dzieje państwa francuskiego do XXI wieku.

W starożytności zamieszkujące tereny obecnej Francji plemiona celtyckich Galów znalazły się pod panowaniem Rzymian. W V w. n.e. większość zromanizowanango obszaru Galii zajęły plemiona germańskie (Frankowie, Wizygoci, Burgundowie, Alamanowie). Pod koniec V i na początku VI w. tereny Galii zostały podbite przez króla Franków Chlodwiga z dynastii Merowingów, który w 496 r. przyjął chrzest w obrządku katolickim. Po śmierci Chlodwiga I (511) państwo Franków zostało podzielone między jego synów. Stopniowo następował upadek znaczenia dynastii Merowingów. Okres świetności państwa frankijskiego nastąpił pod rządami dynastii Karolingów, zwłaszcza pod panowaniem koronowanego w 800 r. w Rzymie na cesarza Karola Wielkiego.

W 843 r., na mocy traktatu w Verdun, państwo Karola Wielkiego zostało podzielone na trzy części. Zachodnia część imperium (Państwo zachodniofrankijskie) przypadło królowi Karolowi Łysemu. Głównym następstwem traktatu w Verdun było zapoczątkowanie procesu powstania państwa francuskiego i niemieckiego.

W 987 r. królem wybrano Hugona Kapeta, założyciela panującej we Francji do 1328 r. dynastii Kapetyngów. W 1328 r. królem Francji wybrano Filipa VI, pierwszego przedstawiciela panującej do 1589 r. dynastii Walezjuszów (boczna linia Kapetyngów). Rozpoczęta w 1337 r. i zakończona w 1453 r. wojna stuletnia z Anglią toczyła się z przerwami i ze zmiennym szczęściem głównie na terenie Francji, pustosząc jej obszary. Ostatecznie, w wyniku m.in. działalności Joanny d’Arc (1429), Francja wyszła zwycięsko ze zmagań, co przyśpieszyło proces kształtowania się scentralizowanej monarchii francuskiej. W drugiej połowie XV w., pod rządami Ludwika XI, nastąpiło pełne zjednoczenie ziem francuskich.

Na przełomie XV i XVI w. Francja rozpoczęła rywalizację z Habsburgami o dominację w Europie, włączając się w 1494 r. w serię konfliktów toczących się głównie na terenie Półwyspu Apenińskiego (wojny włoskie). Zmagania zakończył traktat w Cateau-Cambrésis (1559), który przypieczętował zwycięstwo Habsburgów i dominację hiszpańską w Europie. Do Francji przeniknęły także prądy reformacyjne i krajem wstrząsnęła seria wojen religijnych (1562–1589) między katolikami a francuskimi kalwinistami (hugenotami). W 1589 r. królem Francji został wybrany przywódca hugenotów, król Nawarry Henryk, który przeszedł na katolicyzm i był pierwszym przedstawicielem panującej we Francji do 1830 r. (z przerwą w okresie Rewolucji Francuskiej i I Cesarstwa, tj. 1792–1814 i 1815 r.) dynastii Burbonów. W 1598 r. Henryk IV wydał edykt nantejski, kończący na pewien okres wojny religijne i zapewniający hugenotom równouprawnienie.

Na wiek XVII i panowanie Ludwika XIV (1643–1715), twórcy francuskiej monarchii absolutnej, przypada szczyt hegemonii politycznej i militarnej Francji w Europie Zachodniej. Na Europę oddziaływała kultura francuska, a dwór królewski w Wersalu był wzorcem naśladowanym przez poszczególnych władców europejskich.

W XVIII w. we Francji nasiliły się konflikty wewnętrzne. Następował rozpad struktur feudalnych. Bogacące się i rosnące w siłę mieszczaństwo, tworzące wraz z chłopstwem tzw. stan trzeci (99% ogółu ludności), było pozbawione praw politycznych. Sytuację pogarszały jeszcze bardziej niepomyślne wojny i kryzys gospodarczy. W obliczu kryzysu państwa król Ludwik XVI (1774–1792) zwołał na maj 1789 r. Stany Generalne. 14 lipca 1789 r. atakiem paryżan na Bastylię rozpoczęła się rewolucja francuska (1789–1799).

We wrześniu 1792 r. zniesiono monarchię i proklamowano I Republikę (1792–1804). 21 stycznia 1793 r. został zgilotynowany król Ludwik XVI. Przewrót termidorian w lipcu 1794 r. zakończył okres terroru jakobinów. W latach 1795–1799 władzę sprawował pięcioosobowy Dyrektoriat. W listopadzie 1799 r. po przewrocie 18 brumaire’a władzę Pierwszego Konsula Republiki Francuskiej objął generał Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów w latach 1804–1814 i w okresie „stu dni” w 1815 r. (I Cesarstwo). Toczone w tym okresie wojny napoleońskie przyniosły Francji dominację w Europie. Klęska militarna Napoleona i traktaty z lat 1814–1815 (kongres wiedeński) przywróciły granice Francji z 1789 r.

Po upadku Napoleona I doszło we Francji do Restauracji Burbonów (1814 i 1815–1830). W wyniku rewolucji lipcowej w 1830 r. został obalony dążący do przywrócenia absolutyzmu Karol X (1824–1830). Na tronie został osadzony książę Orleanu, Ludwik Filip I (Monarchia lipcowa lub orleańska; 1830–1848). Jego rządy zakończył wybuch rewolucji lutowej w 1848 r., w wyniku której proklamowano II Republikę (1848–1852). Jej prezydentem wybrano Ludwika Napoleona Bonaparte, który w 1851 r. przeprowadził zamach stanu i w 1852 r. ogłosił się cesarzem Francuzów (II Cesarstwo 1852–1870).

Wybuch wojny francusko-pruskiej w 1870 r. i klęska militarna Francji pod Sedanem oraz wzięcie do niewoli pruskiej samego cesarza spowodowało upadek II Cesarstwa i ogłoszenie 4 września 1870 r. III Republiki, która przetrwała do 10 lipca 1940 r., kiedy po klęsce w wojnie z Niemcami władzę objął marszałek Philippe Pétain (Francja Vichy 1940–1944).

Po wyzwoleniu Francji przez aliantów (1944–1945) na czele tymczasowego rządu francuskiego stanął w lecie 1944 r. generał Charles de Gaulle, dotąd kierujący walczącym z Niemcami ruchem Wolnej Francji. W 1946 r. przyjęto konstytucję IV Republiki (1946–1958). W tym okresie w wyniku niepomyślnych wojen (wojna indochińska, wojna algierska) Francja utraciła większość swoich kolonii. W obliczu poważnego kryzysu algierskiego i realnej groźby wojny domowej we Francji, władzę ponownie objął generał Charles de Gaulle, który w 1958 r. doprowadził do ogłoszenia V Republiki, charakteryzującej się silną władzą prezydencką. 21 grudnia 1958 r. generał Charles de Gaulle został wybrany pierwszym prezydentem V Republiki. Urząd pełnił do ogłoszenia rezygnacji 28 kwietnia 1969 r.

Starożytność mały|Wielki herb Królestwa Francji i Nawarry

Pierwszy uchwytny źródłowo ślad historii ziem dzisiejszej Francji datuje się na rok około 600 p.n.e., kiedy to południowe jej krańce znalazły się pod wpływem kolonistów greckich. Około roku 450 p.n.e., cały kraj padł ofiarą najazdu plemion celtyckich, później zwanych przez Rzymian Galami. Galowie, podzieleni na wiele rywalizujących ze sobą plemion nie stanowili zwartej siły, choć zdarzało im się także odnosić znaczące sukcesy militarne. W 387 p.n.e. udało im się najechać Rzym, który został zdobyty i splądrowany. Obroniło się jedynie wzgórze Kapitolu (jak podaje legenda, jego obrońcy zostali ostrzeżeni przez gęsi zamieszkujące świątynię Junony).

Z biegiem czasu szala rywalizacji galo-rzymskiej przechyliła się na stronę lepiej zorganizowanego południa. Rzymskie legiony przekroczyły Alpy i umocniły się po ich stronie w trakcie wojny w roku 125 p.n.e. Stworzona została nowa prowincja – Galia Narbońska. Historiografia tego okresu dzieliła obszar Francji na dwa obszary: Gallia Togata („ubrana w togę”, czyli będąca pod władztwem Rzymu) Gallia Comata („długowłosa”, czyli dzika, celtycka)

Następna część podboju dokonała się mniej więcej sto lat później pod wodzą Gajusza Juliusza Cezara. Zapis tych wydarzeń znany jest m.in. z relacji samego Cezara, który dokonał analizy prowadzonych przez siebie działań w dziele Komentarze do wojny galijskiej (Commentarii de Bello Gallico). Na przebieg kampanii decydujący wpływ miał zarówno zmysł wojskowy rzymskiego dowódcy, jak i umiejętne rozgrywanie waśni pomiędzy licznymi plemionami celtyckimi (zgodnie z zasadą „dziel i rządź”). Sytuacji Galów nie ułatwiało też północne zagrożenie ze strony plemion germańskich. W rezultacie wojny, utrwalił się geograficzny podział Galii na trzy obszary, zdefiniowany przez samego Cezara (opisuje to zdanie rozpoczynające Komentarze, które stało się następnie jednym z najbardziej rozpoznawanych cytatów łacińskich: „Gallia est omnis divisa in partes tres...”): Galia północno-wschodnia, zamieszkana przez Belgów Galia centralna Galia południowo-zachodnia, zamieszkana przez Akwitanów

Podział ten w pewnym sensie przetrwał do średniowiecza, gdyż zarówno Akwitania, jak i Flandria stanowiły specyficzne obszary, których historia stanowi osobny rozdział w historii Francji.

Podbój i okupacja Galii, choć długotrwałe, nie przebiegały jednak bezproblemowo. Plemiona celtyckie często wywoływały bunty i powstania. Najsławniejsze z nich (znane m.in. z bitwy pod Gergowią i oblężenia Alezji), przeprowadzone pod wodzą Wercyngetoryksa jeszcze za czasów Cezara skończyło się jednak druzgocącą klęską.

Za czasów rzymskich nastąpił szybki rozwój cywilizacyjny Galii i postępująca latynizacja jej mieszkańców. Historycy francuscy doceniają awans kulturowy i technologiczny, który dokonał się za sprawą RzymianLot F., „La France, des origines à la guerre de cent ans.” Paryż, Gallimard, 1941.. Wpływy romańskie najsilniejsze były na południu i wschodzie, natomiast na północnym zachodzie utrzymywał się silny ośrodek kultury celtyckiej.

Dzięki cesarzom z rodu Flawiuszów powstała na wschód od Renu ufortyfikowana strefa, zapewniająca przez prawie dwa stulecia osłonę przed najazdami Germanów. Pax Romana pozwalał na niezmącony rozwój i bogacenie się wsi i miast.

Elita galijska dość szybko wykorzystała szansę na wejście w obręb kultury politycznej Rzymu. W II w. cesarzem został Antoninus Pius, legitymujący się galijskim pochodzeniem (miasto Nîmes w Galii Narbońskiej). W 212 roku edykt cesarza Karakalli otworzył przed Galami drogę do obywatelstwa rzymskiego. W III wieku n.e. można już mówić o ludności galo-rzymskiej, zwłaszcza w odniesieniu do elity społecznej.

Około IV wieku tereny północno-zachodniej Francji stały się miejscem zamieszkania dla germańskich plemion zgrupowanych pod nazwą Franków.

Średniowiecze

Merowingowie mały|Chrzest Chlodwiga I

Pod koniec V w., plemiona germańskich Franków zjednoczył zdolny wódz i władca Chlodwig I, pochodzący z rodu Merowingów. Pod jego ręką Frankowie zajęli całą północną Galię. Pierwszą próbą sił było starcie z siłami rzymskiego namiestnika Syagriusza, który został pokonany pod Soissons w 486 r. W 496 r. przyszła kolej na Alamanów pobitych pod Tolbiac, a w 507 r. na Wizygotów wyrugowanych z Akwitanii. W 534 r. Frankowie podbili państwo Burgundów nad Rodanem, a w dwa lata później zajęli Prowansję, skąd wyparli Ostrogotów.

Chlodwig przyjął chrzest z rąk biskupa Remigiusza (496) i założył stolicę w Paryżu (508). Słabością państwa był kilkakrotnie przeprowadzony, zgodnie zresztą ze zwyczajowym prawem frankońskim, podział na pomniejsze królestwa pomiędzy synów zmarłego monarchy. Po śmierci Chlodwiga państwo podzielono więc pomiędzy czterech jego synów. Zarysował się już wtedy podstawowy podział na dzielnice: Neustria (zachodnia część państwa), Austrazja (południowo-wschodnia), Burgundia (centrum) i Akwitania (południowo-zachodnia). Zjednoczenie nastąpiło dopiero w 558 r. pod rządami Chlotara I i ponownie na dłuższy czas w 634 r. za panowania Dagoberta I (629–639), który uważa się za złoty okres królestwa.