Historia Królestwa Anglii

Historia Królestwa Anglii okres od inwazji Normanów w roku 1066 i podboju południowo-wschodniej części wyspy Wielka Brytania, aż do utworzenia, na podstawie aktu unii z roku 1707, Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii. W tym okresie władza w królestwie wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk, ale głównymi dynastiami rządzącymi były dynastie Plantagenetów, Tudorów i Stuartów. thumb|Stonehenge

Prehistoria i starożytność thumb|left|Wał Hadriana thumb|Lokalizacja królestw anglosaskiej Heptarchii

Historię Anglii zapoczątkowało przybycie na Wyspy Brytyjskie pierwszych ludzi wiele tysięcy lat temu. To, co dziś jest Anglią, częścią Zjednoczonego Królestwa, zostało zasiedlone przez ludzi z gatunku Homo neanderthalensis około 230 tysięcy lat temu, zaś pierwsi ludzie z gatunku Homo sapiens pojawili się tam 29 tysięcy lat temu. Pierwsze znane osady ludzkie powstały jednak później, około 11 tysięcy lat temu, wraz z końcem ostatniego zlodowacenia, tj. zlodowacenia północnopolskiego. Na tych terenach znajduje się wiele pozostałości z okresu mezolitu, neolitu i epoki brązu, jak Stonehenge, Avebury czy Newgrange. W epoce żelaza Anglia, jak cała reszta Brytanii na południe od Firth of Forth, była zamieszkana przez ludy celtyckie zwane Brytami, ale również mieszkały tu plemiona Belgów (jak np. Atrebatów, Catuvellaunich, czy Trinowantów). W roku 43 n.e. cesarz rzymski Klaudiusz zajął Kamulodunum utworzył prowincję Brytania, kończąc tym samym pierwszy etap podboju Wysp Brytyjskich; Rzymianie panowali w Anglii aż do początków V wieku.

Po wycofaniu się w 407 roku rzymskich legionów, na Wyspy Brytyjskie przybyły około 450 roku ludy germańskie: Anglowie, Sasi i Jutowie, którzy dość szybko zorganizowali w Brytanii kilkanaście pogańskich królestw patrymonialnych. Z biegiem czasu pozostało ich siedem: Kent, zamieszkany przez Jutów, Wessex, Sussex i Essex zamieszkane przez Sasów oraz Wschodnia Anglia, Mercja i Nortumbria zamieszkane przez Anglów (heptarchia anglosaska). Te królestwa rywalizowały między sobą o hegemonię, a władca, któremu udało się uzyskać przewagę, nosił tytuł bretwalda. Dotychczasowi mieszkańcy wyspy, czyli ludność celtycka z plemienia Brytów, zostali niemal doszczętnie wytępieni, poza północno-zachodnią częścią Anglii i Kornwalią. Celtowie przetrwali także w niepodbitej przez plemiona germańskie Walii oraz w Szkocji. W międzyczasie miała miejsce chrystianizacja.

Najazdy Normanów thumb|Alfred Wielki Pod koniec VIII stulecia Anglię zaczęli najeżdżać i podbijać Normanowie. W drugiej połowie IX wieku skuteczny opór potrafił im stawić jedynie Alfred Wielki, władca królestwa Wesseksu, który zjednoczył Anglosasów, musiał jednak oddać Normanom północną część kraju. Normanowie po kilkudziesięciu latach zasymilowali się z miejscową ludnością.

Alfred Wielki był pierwszym królem, którego nazwać można było ‘królem angielskim’. Jego następcy, podobnie jak on sam, rządzili zjednoczonym krajem (z wyjątkiem leżących na północy kolonii duńskich, zwanych Danelaw). Zachowała się moneta z ówczesnej mennicy londyńskiej opatrzona łacińskim napisem Alfred rex Anglicorum (Alfred król Anglików). Przyjmuje się, że wraz z jej wybiciem skończyła się epoka królestwa Wesseksu, a rozpoczęły się dzieje Anglii – najstarszej narodowej monarchii europejskiej.

Potomkowie Alfreda nie dorównywali mu zdolnościami. Po ofensywie Duńczyków w 1016 Anglia stała się częścią duńskiego imperium króla Kanuta Wielkiego. Po jakimś czasie przywrócono dynastię Wessex. Po śmierci Edwarda Wyznawcy, władzę przejął mimo pretensji Normanów, Harold Godwinson. W 1066 doszło do inwazji Normanów z Normandii w północnej Francji, na której czele stanął Wilhelm Zdobywca. Jego zwycięstwo w bitwie pod Hastings doprowadziło do zrzucenia Anglosasów ze szczytu drabiny społecznej i zastąpienia ich Normanami. Gdy ci z biegiem czasu utracili swe ziemie na kontynencie, ich dynastia królewska i arystokracja nabrały angielskiego charakteru.

Aby wzmocnić władzę królewską, Wilhelm Zdobywca obsadził istniejące jednostki terytorialne, zwane hrabstwami, zaufanymi urzędnikami (szeryfami), którzy zbierali podatki oraz sprawowali sądy. Jednocześnie zobowiązał wszystkich rycerzy do wierności wobec króla. Wilhelm ogromną wagę przywiązywał do sprawnego funkcjonowania systemu podatkowego. Temu właśnie zawdzięczamy stworzony w 1085 kataster (spis) podatkowy, znany jako Domesday Book (ang. Księga Dnia Sądu Ostatecznego). Stanowi on nieocenione źródło do poznania stosunków społecznych i gospodarczych kraju. Spis musiał być niezwykle dokładny, skoro współczesny jemu kronikarz zanotował nieco ironicznie i z wyrzutem: Badania przeprowadzono z taką drobiazgowością, że (wstyd o tym pisać, chociaż król nie uważał tego za wstydliwe) nie było ani jednego jarda ziemi, ani jednego wołu, ani krowy, ani świni, która by nie została zapisana w sprawozdaniu.

Podbój Walii, kraju górzystego i podzielonego w wiekach średnich na mnóstwo małych posiadłości, dokonał się ostatecznie w roku 1282, za panowania Edwarda I. W 1294 roku Walia została przyłączona do Anglii a ziemie feudałów trafiły w ręce baronów Edwarda I. Aby uspokoić ludność walijską, urodzony na tej ziemi przyszły król Edward II otrzymał tytuł księcia Walii, czym zapoczątkował tradycję nazywania tak najstarszych synów panującego monarchy. Zjednoczenie pod względem administracyjnym nastąpiło ostatecznie w roku 1536.

Anglia Plantagenetów thumb|Podpisanie Magna Charta (1215) Matylda, córka Henryka I, zakończyła podbój Wysp. Gdy syn i następca Stefana I, Eustachy zmarł w roku 1153, król porozumiał się z jej synem, Henrykiem Andegaweńskim, który został królem Anglii (Henrykiem II). Tym samym Anglia stała się częścią większego organizmu państwowego, zwanego imperium andegaweńskim. Henryk zburzył pozostałe bezprawnie wzniesione zamki baronów i wzmocnił swe panowanie w Irlandii, Szkocji, Walii, Flandrii i innych ziemiach swego państwa.

Panowanie Henryka II oznaczało powrót państwa spod rządów baronów do panowania dynastii królewskiej; podobnie jak w odniesieniu do rządów Kościoła. Okres ten charakteryzował się odwrotem państwa od klasycznego feudalizmu.

Następca Henryka, Ryszard I Lwie Serce (znany również jako „król nieobecny”), był zajęty wojnami za granicą, biorąc udział w trzeciej krucjacie i broniąc swych francuskich posiadłości przed zakusami króla Filipa II.

Aż do panowania Ryszarda królestwo Anglii było państwem zupełnie niezależnym. Dopiero on, w roku 1194, w zamian za zwolnienie z więzienia, w którym znalazł się podczas powrotu z wyprawy krzyżowej, uczynił Anglię wasalem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Młodszy brat Ryszarda, Jan I, który wstąpił na tron po nim, miał mniej szczęścia; po bitwie pod Bouvines utracił Normandię i dalsze terytoria we Francji. Wobec konfliktu z baronami król oddał swoje państwo w opiekę Boga i świętych Piotra i Pawła. Zobowiązywał się płacić również roczną daninę papieżowi w wysokości 1000 marek. Ta podległość wobec papiestwa miała trwać aż do XIV wieku.

Na skutek niepowodzeń wojennych, wysokich podatków i nadużyć królewskich urzędników doszło do równoczesnego buntu duchownych, szlachty i miast. 10 czerwca 1215 r. kilku baronów połączyło siły i ruszyło na Londyn. Wymusili oni na królu podpisanie w Runnymede pod Windsorem 15 czerwca 1215 Wielkiej Karty Swobód. Przepisy Karty gwarantowały miastom wolność handlu, duchownym prawo obsadzania biskupów. Król nie mógł podwyższać podatków bez porozumienia z radą królewską złożoną z baronów, biskupów i arcybiskupa oraz więzić nikogo bez wyroku sądowego. Złamanie przez króla któregoś z ustaleń uprawniało baronów do wypowiedzenia posłuszeństwa i nawoływania do powszechnego powstania. Uważa się, że Wielka Karta dała początek ustrojowi Anglii i przyczyniła się do powstania parlamentu. Ze swej strony baronowie złożyli przysięgę na wierność Janowi.

Rychło jednak okazało się, że Jan nie ma zamiaru przestrzegać postanowień Wielkiej Karty. Konflikt z baronami, duchowieństwem i mieszczaństwem trwał aż do śmierci króla w roku 1216. Syn Jana I, Henryk III, został królem w wieku zaledwie 9 lat. Jego panowanie upływało pod znakiem licznych rebelii i wojen domowych. Buntownicy powołali na tron Anglii następcę tronu Francji – księcia Ludwika, który zdążył nawet opanować Londyn i zagarnąć klejnoty królewskie. Wierne Janowi, a później Henrykowi, pozostały tylko hrabstwa południowo-zachodnie i centralne. Za radą regenta Henryk zwołał Radę do Bristolu, na której podpisał zmodyfikowany tekst Wielkiej Karty (usunięto z niej min. art. 61, mówiący o prawie oporu wobec króla). Poparcia Henrykowi udzielił Kościół, a papież Honoriusz III ekskomunikował księcia Ludwika.

thumb|Edward I Długonogi Panowanie Edwarda I było bardziej udane. Edward wprowadził kilka przepisów prawnych wzmacniających władzę królewskiej administracji i zwołał pierwszy stały parlament. Podbił Walię i próbował przejąć kontrolę nad Królestwem Szkocji, co doprowadziło do długotrwałej i kosztownej wojny. Jego zniewieściały syn, Edward II, strawił swe panowanie na nieustannym sporze z możnowładcami. W Szkocji wybuchło powstanie na którego czele stanął William Wallace. Jednocześnie król szkocki Robert I Bruce zaczął odbierać ziemie zdobyte przez Edwarda I. W roku 1314 angielska armia została niemal doszczętnie rozbita przez Szkotów (już bez Williama Wallacea, który został stracony w 1305 roku) w bitwie pod Bannockburn. Na domiar złego Edwarda podejrzewano o stosunki homoseksualne, co w końcu doprowadziło do jego detronizacji i gwałtownej śmierci (prawdopodobnie z rąk agentów jego własnej małżonki królowej Izabeli) na jesieni 1327 roku.

W roku 1348 Anglię nawiedziła Czarna śmierć (łac. mors nigra) – epidemia dżumy, która spustoszyła kraj zabijając, jak się ocenia, co najmniej 1/3 ludności. Królestwo prowadziło w tym czasie rozliczne wojny z najbliższymi sąsiadami na Wyspach: Walijczykami, Kornwalijczykami, Irlandczykami, a także na kontynencie, gdzie trwała wojna stuletnia przeciwko Francuzom i ich sprzymierzeńcom. Wśród znaczących angielskich zwycięstw w tej wojnie wymienić należy bitwy pod Crécy i pod Azincourt. W roku 1412 zdławiono ostatnie powstanie Walijczyków, na czele których stał książę Owain Glyndŵr; dokonał tego książę Henryk (późniejszy Henryk V). Panowanie Henryka V zakończyło się jego nagłą śmiercią z powodu dyzenterii w 1422, a zostało po nim wiele niespełnionych zamierzeń, w tym podjęcie nowej krucjaty celem odebrania Jerozolimy z rąk muzułmanów. Niepokoje wewnętrzne osiągnęły szczyt za panowania Henryka VI, głównie z powodu jego osobistej słabości – braku równowagi psychicznej.

Po przegranej pod Castillon Francuzi odzyskali w 1453 Gaskonię (de facto był to koniec wojny stuletniej, aczkolwiek nigdy nie podpisano traktatu pokojowego), a sam król Henryk popadł w obłęd. Książę Yorku odzyskał swoje wpływy, a Somerset znalazł się w Tower of London. W 1454 król wrócił do równowagi psychicznej na tyle, aby uwolnić Somerseta i pozbawić Ryszarda tytułu Lorda Protektora i Obrońcy Królestwa. Ryszard i jego stronnicy usunęli się w cień. Rok później, wraz ze swoimi głównymi stronnikami, hrabią Salisbury i hrabią Warwick, książę Yorku zgromadził liczną armię i 22 maja 1455 starł się z wojskami królewskimi pod St Albans. Bitwa zakończyła się klęską Lancasterów, śmiercią Somerseta i niewolą króla Henryka. Rozpoczęła się wojna domowa.