Ruch skautowy na ziemiach polskich

Geneza ruchu skautowego w Polsce sięga 1909 roku, kiedy na polskie tereny przeniknęły pierwsze wiadomości o rozwijającym się w Wielkiej Brytanii skautingu (w dwóch czasopismach warszawskim i lwowskim, m.in. artykuł Edmunda Naganowskiego w lwowskim „Słowie Polskim”). Wieści te padły na podatny grunt. Młodzież polska, wychowana w duchu pozytywizmu, przeniknięta hasłami niepodległościowymi, garnęła się do kół turystycznych, sportowych, gimnastycznych, samokształceniowych związków etyczno-abstynenckich oraz organizacji przysposobienia wojskowego głoszących hasło zbrojnej walki o niepodległość Polski.

Atrakcyjność metod skautowych oraz ich przydatność do celów wyszkolenia wojskowego, a także wartości pedagogiczne skautingu, bardzo szybko zostały odkryte przez niektóre z organizacji młodzieżowych takich jak: Organizacja Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Ruch Etyczny „Eleusis”. Wśród wewnętrznych sporów i kontrowersji przystąpiły one do tworzenia polskiego skautingu.

Ruch skautowy na ziemiach polskich (bez Pomorza) (1909–1920) Narodziny harcerstwa Skauting przyjął się w Polsce nadzwyczaj szybko. Za symboliczną kolebkę polskiego skautingu uważa się miasto Lwów. Początki datować można na rok 1910, kiedy Andrzej Małkowski przetłumaczył na język polski podręcznik Roberta Baden-Powella „Scouting for boys” (początkowo w ramach kary wymierzonej za spóźnienie się na ćwiczenia „Zarzewia”). Małkowski szybko stał się entuzjastą idei skautingu i jej aktywnym popularyzatorem.

Niezależnie, 16 września 1910 uczniowie I Gimnazjum św. Anny w Krakowie założyli „Zastęp Kruków” (zastępowy – Władysław Smolarski)Encyklopedia Krakowa – hasło: Harcerstwo – s. 279 – Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Kraków, 2000 | .. mały Była to pierwsza udana i trwała próba. Wcześniejszą, tymczasową próbę przeprowadził we Lwowie Andrzej Małkowski w lecie 1910, zakładając wakacyjną, kilkunastoosobową drużynę chłopców (2 patrole) przy gnieździe „Sokoła”Bolesław Leonhard (relacja dra Adama Wieniawy-Ślesińskiego), Harcerz Rzeczypospolitej Nr 09/1986, Kraków, 1986, ISSN 0860-6463..

10 października 1910 w Warszawie powstaje najstarsza drużyna (później 27 WDH im. Szymona Konarskiego), której założycielem był Edmund Nebel, profesor gimnastyki w Gimnazjum Witolda Wróblewskiego (później Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego). Nebel, szkoleniem wojskowym wg propozycji Baden-Powella, które będzie miało wpływ i przerodzi się później w ruch skautowy, zaczyna się interesować już w 1906 roku. Realizuje je podczas zajęć sportowych. W 1924 roku, na l Ogólnopolskim Zlocie Związku Harcerstwa Polskiego 27 WDH otrzymuje zaszczytny tytuł Najstarszej Drużyny Rzeczypospolitej. Data powstania znajduje się w rozkazie N. ZHP L13 z dnia 1.V.1924. Drużyna otrzymała także prawo do posiadania sztandaru innego niż pozostałe drużyny, opartego bowiem na wzorze sztandarów wojskowych. Nadanie tego prawa było, wyrazem uznania zasług dla rozwoju ruchu harcerskiego. Sztandar w dniu kapitulacji III Rzeszy zawisł na Reichstagu, a po wojnie został spalony przez UB.

Jednym z pionierów skautingu w Polsce był Stefan Pomarański, działający od 1909 roku. Na przełomie 1910 i 1911 roku założył on w Gimnazjum Mariana Rychłowskiego w Warszawie, późniejszym Gimnazjum im. Tadeusza Reytana, tajną drużynę skautową im. Romualda Traugutta (od 1929 roku 1 Warszawska Drużyna Harcerska im. Romualda Traugutta „Czarna Jedynka”). W październiku 1911 roku Janusz Rudnicki zorganizował pluton skautowy przy Szkole Realnej im. Stanisława Staszica w Warszawie, przekształcony w marcu 1912 roku w Warszawską Drużynę Skautową im. Zawiszy Czarnego, późniejszą 16 Warszawską Drużynę Harcerzy im. Zawiszy Czarnego.

26 lutego 1911 na spotkaniu członków największych organizacji młodzieżowych została podjęta decyzja o stworzeniu skautingu na ziemiach polskich. Uzyskanie poparcia naczelnika „Sokoła” dr. Kazimierza Wyrzykowskiego pozwoliło na zorganizowanie w okresie od marca do maja 1911 pierwszego kursu instruktorskiego. 21 maja 1911 powstaje Komenda Skautowa we Lwowie. Dzień później Andrzej Małkowski wydał rozkaz, którym powoływał pierwsze lwowskie drużyny skautowe: I Lwowska Drużyna Skautów im. Tadeusza Kościuszki – drużynowy Czesław Pieniążkiewicz II Lwowska Drużyna Skautów im. Jana Karola Chodkiewicza – drużynowy Franciszek Kapałka III Lwowska Drużyna Skautek im. Emilii Plater – drużynowa Olga Drahonowska IV Lwowska Drużyna SkautówKwestia powołania, imienia i drużynowego IV Lwowskiej Drużyny Skautów opisana jest w: .

We Lwowie mieściła się siedziba Naczelnej Komendy Skautowej i redakcja dwutygodnika „Skaut”. Czasopismo to już w 1912 roku wydawane było w 6 tys. nakładzie i poprzez rozpowszechnianie znajdowało swoich odbiorców wśród polskiej młodzieży we wszystkich trzech zaborach.

W lipcu 1911 została wydana książka Skauting jako system wychowania młodzieży (tłumaczenie Andrzeja Małkowskiego). We wrześniu, w Krakowie, Zygmunt Wyrobek, w oparciu o powstały rok wcześniej „Zastęp Kruków”, założył 1 Drużynę Skautów im. Tadeusza Kościuszki, zaś Zofia Langierówna – pierwszy w Krakowie zastęp żeński. 15 października we Lwowie ukazał się pierwszy numer czasopisma „Skaut Pismo Młodzieży Polskiej”, na pierwszej stronie wydrukowano wiersz Ignacego Kozielewskiego „Wszystko, co nasze” (późniejszy hymn harcerski). W drugim numerze „Skauta” (wydanym 1 listopada) ukazała się treść ślubowania i 9 punktów prawa skautowego. Pierwsze skautowe publikacje docierały na „bibułach” do wszystkich zaborów. W grudniu, w Krakowie, w oparciu o powstały we wrześniu zastęp żeński, Roma Wodziczko-Dediowa założyła I Drużynę Skautek im. Klaudii z Działyńskich Potockiej.

W 1912 ukazała się książka Eugeniusza Piaseckiego i Mieczysława Schreibera Harce młodzieży polskiej, w której po raz pierwszy w kontekście powstającej organizacji użyto wyrazów takich jak: „harcerz” (zastąpił określenie „skaut polski”), „zastęp” (zastąpił określenie „patrol”), „drużyna” (zastąpił określenie „pluton”), „hufiec”, „chorągiew”, „harce”. Zaproponowano w niej także używane do dziś nazwy stopni i funkcji. Pochodzenie polskiego nazewnictwa można przypisać Kazimierzowi Żórawskiemu i Andrzejowi Małkowskiemu, którzy w październiku i w listopadzie 1910 wydawali dodatek do „Haseł Filareckich: ONC” pod znamiennym tytułem „Harcerz”. W tym pisemku postulowaną Organizację opisywano jako „drużyny harcownicze” i „harcerzy”. Te próby datują się na 24–25 grudnia 1909, gdy obaj, Małkowski i Żórawski, postanowili powołać organizację „harcerską”. Terminologia skautowa przyszła wraz z przejęciem opieki nad tym ruchem przez Sokół.

thumb|240px|Delegacja polskich skautów przed odjazdem na zlot w Birmingham (1913) W tym samym roku zakończył się ogłoszony przez „Skauta” konkurs na odznakę harcerską – żadna z prac nie okazała się na tyle interesująca, by od razu wprowadzić ją do użytku. Po wprowadzeniu szeregu zmian wszedł do użytku zaprojektowany przez ks. Kazimierza Lutosławskiego krzyż harcerski wzorowany na orderze Virtuti Militari.

Latem odbyły się pierwsze obozy harcerskie. W Warszawie działało już 12 drużyn, w Poznaniu – 4. Pierwsze drużyny pojawiały się w Łodzi, Pabianicach, Ozorkowie, Tomaszowie Mazowieckim, a także w Śremie, Kórniku, Chełmnie, Grudziądzu, Pleszewie, Gnieźnie, Ostrowie Wielkopolskim, Wałczu, Nakle, Chojnicach, Świeciu, Inowrocławiu i Bydgoszczy.

Dzięki współpracy zarzewiackich oraz sokolskich działaczy z Galicji pierwsza 53-osobowa drużyna skautów pod polską flagą uczestniczyła również w Zlocie Skautowym w Birmingham w 1913 roku.

Podziały ideowe i organizacyjne thumb|Józef Piłsudski odbiera raport od skauta Czesława Bankiewicza na rogatkach Kielc 12 sierpnia 1914 roku Już w końcu 1913 roku zarysował się rozłam wśród instruktorów, spowodowany różnicą poglądów pomiędzy grupą reprezentującą idee zachowawcze „Sokoła” a zwolennikami haseł zarzewiackich, charakteryzujących się propagowaniem walki zbrojnej z zaborcami.

Wynikiem tego konfliktu było utworzenie w Warszawie Naczelnej Komendy Skautowej, która zapewniając sobie jednak pewną autonomię, zgodziła się działać w oparciu o dyrektywy ze Lwowa. Dopiero wybuch I wojny światowej uwidocznił różnice polityczne i spowodował zasadniczy zwrot w kierunku rozwoju prac harcerskich. Ośrodek ich przeniósł się z Galicji do Królestwa.

Na osłabienie ruchu harcerskiego w Galicji wpłynęło odejście starszyzny harcerskiej do Legionów, co spotkało się z niezadowoleniem endeckiego Naczelnictwa Skautowego, którego postawa z kolei zniechęciła młodzież. W przeciwieństwie do Galicji, w Królestwie, w Poznańskiem i Rosji harcerstwo w tym okresie charakteryzuje ogromny postęp, o czym zadecydował czynny jego udział w aktualnych wydarzeniach, aktywna postawa jaką organizacja zajęła wobec wypadków politycznych. Jednocześnie ówczesne harcerstwo stanowiło wewnętrznie zawiły splot rozmaitych grup i organizacji, na przemian to dzielących się, to łączących, co wynikało z walki między zwolennikami Piłsudskiego a endekami.

W wyniku tych kontrowersji nastąpiło rozbicie Naczelnej Komendy Skautowej, w związku z czym w 1915 powstał w Warszawie Wydział Rad Drużynowych Naczelnej Komendy Skautowej, który reprezentował kierunek piłsudczykowski, oraz – nieco wcześniej – Związek Skautek Polskich, całkowicie podporządkowany POW, zaś w Piotrkowie utworzyła się Polska Organizacja Skautowa, pomyślana jako ekspozytura POW. Pod koniec 1915 rozpoczęła sięganie po drużyny warszawskie, co udało się jednak tylko częściowo. Młodzież miejska i robotnicza skupiała się w organizacji „Junactwo”, która działała głównie na Lubelszczyźnie.

W 1916 na terenach polskich działały następujące organizacje harcerskie: w Królestwie – Naczelna Komenda Skautowa w Piotrkowie, Związek Skautek Polskich w Łodzi, „Junactwo” na Lubelszczyźnie; w Galicji – Związkowe Naczelnictwo Skautowe; w Wielkopolsce – drużyny podporządkowane Głównej Kwaterze Skautowej na Rzeszę Niemiecką z siedzibą w Poznaniu; na terenie Rosji i Ukrainy – Naczelnictwo Harcerskie w Kijowie.

Powstanie ZHP Połączenie Naczelnej Komendy Skautowej i Polskiej Organizacji Skautowej nastąpiło 2 maja 1916, a 1 listopada 1916 wszystkie cztery organizacje działające na terenie Królestwa utworzyły razem Związek Harcerstwa Polskiego, którego przewodniczącym został ks. Jan Mauersberger. Tendencje unifikacyjne trwały nadal. Większość instruktorów rozumiała, że w odradzającym się państwie polskim potrzebna jest jedna, wspólna dla wszystkich harcerzy i harcerek organizacja.

Z tych względów rozpoczęto próby nawiązania kontaktu z organizacjami harcerskimi w Małopolsce, Wielkopolsce i w Rosji. Wskutek wzmagających się prześladowań okupantów, w 1918 ZHP oddał się pod opiekę Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

W maju 1918 powstał w Ministerstwie Inspektorat Harcerski w składzie 2 osób: Tadeusz Strumiłło i Maria Wocalewska jako naczelna inspektorka. Jednocześnie powołana została w Ministerstwie komisja do spraw harcerstwa. W czerwcu 1918 na Zjeździe Harcerskim w Krakowie powstało Biuro mające na celu przeprowadzenie porozumienia pomiędzy istniejącymi samodzielnie organizacjami harcerskimi. Latem 1918 w Straszenie odbył się zorganizowany przez naczelny Inspektorat Harcerski kurs męski i żeński, w którym wzięli udział harcerze ze wszystkich organizacji.

Zjednoczenie harcerstwa W dniach 1 i 2 listopada 1918 odbył się w Lublinie zjazd połączeniowy, na którym zostało uchwalone połączenie się harcerstwa w jedną organizację noszącą nazwę Związek Harcerstwa Polskiego z Naczelną Radą Harcerską na czele, spośród której wybrano Wydział Wykonawczy.

Na pierwszym i drugim Zjeździe NRH brak było oficjalnej delegacji NKS ze Lwowa, dopiero III zjazd NRH, który odbył się w dniach 10 i 11 lipca 1919, był pełnym zjazdem reprezentującym wszystkie dzielnice kraju.