Nomenklatura zoologiczna – zebrane w Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Zoologicznej (ICZN) zasady i zalecenia obowiązujące przy tworzeniu i stosowaniu nazw naukowych taksonów zwierząt.
Nazwy systematyczne Podstawową jednostką systematyczną jest gatunek. Nazwę gatunku zapisujemy stosując nazewnictwo binominalne.
Pierwszy wyraz to nazwa rodzajowa, a drugi epitet gatunkowy (najczęściej przymiotnik, rzadziej rzeczownik).
Oba człony nazwy należy pisać zawsze krojem pisma wyróżniającym je na tle pozostałego tekstu (np. kursywa w tekście prostym). Jednoznaczne określenie konkretnego gatunku wymaga zastosowania obu członów nazwy. Kodeks zaleca, by wszystkie nazwy rodzajów były rzeczownikami w liczbie pojedynczej lub wyrazami traktowanymi jako rzeczowniki.
W języku polskim drugi człon nazwy zwyczajowej jest zapisywany małymi literami, z wyjątkiem nazwy gatunkowej pochodzącej od nazwiska (np. bursztynka Pfeiffera, kiełb Kesslera) lub nazwy geograficznej (np. bystrzyk z Loreto), zapisywanej wielką literą. Natomiast w nazwie naukowej (łacińskiej lub zlatynizowanej) nazwa rodzajowa zawsze zapisywana jest wielką literą, a gatunkowa zawsze małą literą, np.: dżdżownica ziemna (Lumbricus terrestris), słoń afrykański (Loxodonta africana).
Nazwy udomowionych form gatunków dziko żyjących Jednym z problemów nomenklatury zoologicznej jest kwestia nadawania nazw gatunkom udomowionym. Z taksonomicznego punktu widzenia zwierzę po udomowieniu pozostaje nadal tym samym gatunkiem. Od 1758 roku 19 gatunkom udomowionych zwierząt nadano inne nazwy naukowe niż ich dzikim protoplastom. 17 z nich zostało opisanych przed odkryciem ich dzikich przodków, którym, w momencie odkrycia przez naukę, nadano nowe nazwy binominalne. Np. osioł domowy został opisany w 1758 pod nazwą Equus asinus, a uważany za jego przodka osioł afrykański – w 1857 jako Equus africanus. Kiedy w wyniku dalszych badań stwierdzono, że zwierzę udomowione pochodzi od znanego już gatunku dzikiego (czyli jest tym samym gatunkiem, ewentualnie jego podgatunkiem lub formą), pojawił się konflikt nazw.
W 1958 H. Bohlken zaproponowałH. Bohlken, Zur Nomenklatur der Haustiere, Zoologischer Anzeiger 160 (1958) 167–168., aby naukowa nazwa udomowionych form gatunków dzikich składała się z nazwy gatunkowej przodka (protoplasty) oraz nazwy formy udomowionej poprzedzonej skrótem f. (od forma) np. Equus africanus f. asinus (osioł domowy – udomowiona forma Equus africanus). Taka konwencja została szeroko zaakceptowana przez wielu zoologów na całym świecie. Rok później Dennler de la Tour zaproponował inną formę zapisuG. Dennler de La Tour, La descendencia del perro, Act. Congr. Sudamer. de Zool. 4 (1959) 215–223., mianowicie do nazwy gatunku dzikiego dodał trzeci człon („familiaris”), który miał wskazywać, że jest to forma udomowiona gatunku dzikiego, np. Equus africanus familiaris. Obydwie koncepcje były sprzeczne z zasadami określonymi przez Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Zoologicznej. Według zasad nazewnictwa biologicznego (zasada priorytetu) pierwszeństwo nazwy ma ta, która wcześniej została opublikowana, czyli (w 17 przypadkach) nazwa formy udomowionej (np. Equus asinus). Wobec braku jednoznacznej zasady w literaturze pojawiały się różne sposoby zapisu nazwy tego samego zwierzęcia, np. kot domowy był opisywany pod nazwami: Felis catus (taką nazwę nadał mu Linneusz w 1758), Felis silvestris (zgodnie z zasadą priorytetu; wówczas uważano, że kot domowy pochodzi bezpośrednio od żbika opisanego pod taką właśnie nazwą), Felis silvestris f. catus (zgodnie z propozycją Bohlkena), Felis silvestris familiaris (zgodnie z propozycją Dennler de la Toura), Felis silvestris domesticus, Felis domesticus.
Aby ograniczyć upowszechnianie nazewnictwa niezgodnego z kodeksem oraz wynikających z tego nieporozumień, w 2003 roku Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła stosowanie 17 nazw dzikich zwierząt (w tym 15 ssaków, 1 ryba i 1 motyl), których udomowione formy zostały wcześniej opisane pod innymi nazwami.
+ Gatunki dzikich zwierząt i ich udomowionych form, którym nadano różne nazwy (w tym 17 objętych decyzją ICZN)Nazwa naukowa, autor i nazwa zwyczajowa gatunku dzikiegoNazwa naukowa, autor i nazwa zwyczajowa formy udomowionejBos gaurus H. Smith, 1827 – gaur Bos frontalis Lambert, 1804 – gajalBos mutus (Przewalski, 1883) – jak dziki Bos grunniens Linnaeus, 1766 – jak domowyBos namadicus Falconer, 1859 Bos indicus Linnaeus, 1758Bos primigenius Bojanus, 1827 – tur Bos taurus Linnaeus, 1758 – bydło domoweBubalus arnee (Kerr, 1792) – arni azjatycki Bubalus bubalis (Linnaeus, 1758) – wół domowyCamelus ferus Przewalski, 1878 – wielbłąd dwugarbny (dziki) Camelus bactrianus Linnaeus, 1758 – baktrian, wielbłąd dwugarbny (domowy)Canis lupus Linnaeus, 1758 – wilk Canis familiaris Linnaeus, 1758 – pies domowyCapra aegagrus Erxleben, 1777 – koza bezoarowa Capra hircus Linnaeus, 1758 – koza domowaCavia aperea Erxleben, 1777 – aperea Cavia porcellus (Linnaeus, 1758) – świnka morskaEquus africanus Heuglin & Fitzinger, 1866 – osioł afrykański (osioł dziki) Equus asinus Linnaeus, 1758 – osioł domowyEquus ferus Boddaert, 1785 – koń Przewalskiego Equus caballus Linnaeus, 1758 – koń domowyFelis silvestris Schreber, 1777 – żbik Felis catus Linnaeus, 1758 – kot domowyLama guanicoe (Müller, 1776) – gwanako andyjskie Lama glama (Linnaeus, 1758) – lamaMustela putorius Linnaeus, 1758 – tchórz zwyczajny Mustelo furo Linnaeus, 1758 – fretka domowaOvis orientalis Gmelin, 1774 – owca stepowa Ovis aries Linnaeus, 1758 – owca domowaSus scrofa Linnaeus, 1758 – dzik Sus domesticus Erxleben, 1777 – świnia domowaVicugna vicugna (Molina, 1782) – wigoń Vicugna pacos (Linnaeus, 1758) – alpakaCarassius gibelio (Bloch, 1782) – karaś srebrzysty Carassius auratus (Linnaeus, 1758) – karaś złocistyBombyx mandarina (Moore, 1872) Bombyx mori (Linnaeus, 1758) – jedwabnik morwowy
Zobacz też autor nazwy (zoologia) klasyfikacja biologiczna wykaz terminów i skrótów stosowanych w nomenklaturze biologicznej nomenklatura botaniczna
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Nomenklatura biologiczna Kategoria:Taksonomia zwierząt