Układ krwionośny, układ hemalny – układ narządów występujący u większości zwierząt dwubocznie symetrycznych, którego zadaniem jest pompowanie i kierowanie przepływem krwi lub hemolimfy, a więc podtrzymywanie krwiobiegu.
U większości zwierząt układ krwionośny jest tożsamy z układem krążenia (naczyniowym, waskularnym). U kręgowców jednak występuje rozgraniczenie na układ krwionośny i układ limfatyczny, a u szkarłupni występuje oprócz układu krwionośnego układ okołokrwionośny.
Funkcje Układ krwionośny dostarcza do tkanek wody i substancji odżywczych, zabiera z nich produkty przemiany materii, a także przenosi hormony, komórki odpornościowe (np. leukocyty) i naprawcze (np. koagulocyty, trombocyty). W przypadku występowania barwnika oddechowego ponadto dostarczany jest tlen, a zabierany dwutlenek węgla. Bierze także udział w utrzymaniu stałości środowiska wewnętrznego organizmu (np. termoregulacja, utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej), a czasem pełni funkcję hydrostatyczną.
Budowa Podstawową jednostką układu krwionośnego jest naczynie krwionośne. W najprymitywniejszej wersji może być tylko jedno (np. łódkonogi), ale zwykle jest ich więcej. Naczynia mogą się otwierać do jam ciała i wówczas mówi się o układzie krwionośnym otwartym lub też, dzięki wykształceniu się naczyń włosowatych, stanowić układ krwionośny zamknięty. Ten ostatni rozwinął się u wstężnic, pierścienic, głowonogów, bezczaszkowców i kręgowców.
Przynajmniej jedno naczynie zaopatrzone jest we włókna mięśniowe umożliwiające skurcze i tym samym pompowanie krwi przez układ. U większości pierścienic funkcję tę pełnią naczynie grzbietowe i naczynie brzuszne. U większości zwierząt główną lub jedyną jednostką pompującą jest serce, zwykle położone w zatoce okołosercowej. Jest ono rozmaicie wykształcone. U stawonogów ma formę rury lub worka poprzebijanego ostiami. U wszystkich kręgowców i większości mięczaków wyróżnia się w nim komorę i przynajmniej jeden przedsionek. Ponadto u tych pierwszych w skład serca wchodzą zatoka żylna i stożek tętniczy. Naczynia wychodzące z serca zwie się tętnicami (te główne aortami), a doń uchodzące żyłami.
Oprócz właściwego serca występować mogą inne naczynia tętniące np. serca boczne u lądowych skąposzczetów, ampułki kurczliwe u owadów, serca skrzelowe u głowonogów czy serce wątrobowe u śluzic. Częstym elementem układu krążenia są położone w świetle naczyń zastawki, zapobiegające cofaniu się krwi.
Za najbardziej zaawansowane uznaje się układy krwionośne głowonogów i płucodysznych czworonogów. W obu tych grupach doszło wyodrębnienia się dużego i małego krwiobiegu, co zapobiega mieszaniu się krwi natlenowanej z odtlenowaną. Ponadto zarówno u kręgowców, jak i głowonogów serce budują trzy warstwy: nasierdzie, śródsierdzie i wsierdzie, a pracę układu reguluje skomplikowane antagonistyczne unerwienie: pobudzające i hamujące – każde z własnymi neuroprzekaźnikami.
Zobacz też Bardziej szczegółową charakterystykę układu krwionośnego poszczególnych taksonów: układ krwionośny zamknięty wstężnic układ krwionośny zamknięty pierścienic układ krwionośny stawonogów układ krwionośny pajęczaków układ krwionośny skorupiaków układ krwionośny otwarty mięczaków układ krwionośny zamknięty głowonogów układ krwionośny otwarty wtóroustych układ krwionośny bezczaszkowców układ krwionośny kręgowców układ krwionośny płazów układ krwionośny gadów układ krwionośny ptaków układ krwionośny ssaków układ krwionośny człowieka
Przypisy