thumb|Znak drogowy przy drodze nad kanałem Kanał Augustowski () – kanał wodny łączący drogą okrężną dopływy Wisły z Bałtykiem poprzez dopływy Niemna, z pominięciem dolnego biegu Wisły.

Kanał Augustowski jest częścią Szlaku Batorego. Wraz z zespołem budowli i urządzeń został ujęty w rejestrze zabytków nieruchomychNr rej.: 324 z 23.10.1968 (środkowa część) i 5 z 902.1979 (cały kanał), oraz uznany za pomnik historiiRozporządzenie Prezydenta RP z 25 kwietnia 2007 roku, .. Od 2008 r. kanał był wspólnym polsko–białoruskim kandydatem do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO (wniosek wycofano w 2010 r. w celu poprawienia). Kanał Augustowski włączony został w Europejski Szlak Tematyczny Transport i Komunikacja, będący częścią Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego.

O budowie Kanału Augustowskiego zdecydowano w celu ominięcia pruskich komór celnych przy tranzycie zboża do Gdańska, w trakcie polsko-pruskiej wojny celnej.

Informacje ogólne Długość kanału: 101 km, w tym 82 km w granicach Polski.

Kanał, oprócz śluz, których jest 18, tworzą: Netta (w górnym biegu od źródła do jeziora Necko – Rospuda) – rzeka w północno-wschodniej Polsce, prawy dopływ Biebrzy, dł. 102 km, dorzecze 1336 km². Źródła w pobliżu jez. Rospuda, przepływa przez jez. Garbaś, Sumowo, Bolesty i Necko. Czarna Hańcza – największa rzeka Wigierskiego Parku Narodowego oraz jedna z ważniejszych rzek Suwalszczyzny. jeziora augustowskie mające sporą ilość piaszczystych plaż i kąpielisk, co spowodowało umiejscowienie wielu ośrodków wypoczynkowych.

Bogaty jest świat wodnych ptaków: łabędzie, kaczki, gęsi. W Kanale Augustowskim występują: lin, leszcz, okoń, szczupak, węgorz, karaś, miętus pospolity, płoć i ukleja.

Z powodu braku regulacji Biebrzy i Narwi obecnie kanał nie jest skomunikowany z innymi drogami wodnymi w Polsce. Od roku 2008, po odbudowaniu stopni wodnych od Kurzyńca do Niemnowa, kanał stał się ponownie żeglowny na całej długości i odzyskał połączenie z Niemnem.

Od 2002 r. kanał jest uznawany za drogę wodną o znaczeniu regionalnym (klasa Ia – maks. długość statków z napędem i barek – 24 m, maks. szerokość – 3,5 m, maks. zanurzenie – 1 m)..

Przebieg kanału Kanał Augustowski dzieli się na 2 odcinki: zachodni – od połączenia z Biebrzą do śluzy Augustów (0,0 – 32,50 km) wschodni – od śluzy Augustów do śluzy Niemnowo na Białorusi (32,50 – 101,20 km)

Kilometraż kanału liczony jest od połączenia z BiebrząPrzebieg kanału na podstawie: ..

Kilometr         Opis 0,0Połączenie z rzeką Biebrzą (na 84,2 km od źródeł). Początek Kanału Augustowskiego.0,35 – 10,95Trasa skanalizowaną rzeką Nettą.0,35Śluza Dębowo. Jaz zastawkowy (dawniej upust młyński).10,95 – 32,50Trasa sztucznym kanałem równolegle do Netty.13,20Śluza Sosnowo. Upust zastawkowy do zrzucania nadmiaru wody ze stanowiska Sosnowo-Borki do Netty.19,25Śluza Borki. Upust zastawkowy do zrzucania nadmiaru wody ze stanowiska Borki-Białobrzegi do Netty.19,35Jaz betonowy, zastawkowy, doprowadzający do stanowiska wodę z Netty.24,80Dawne miejsce upustu ulgowego Spichlerzysko, odprowadza wodę ze stanowiska Borki-Białobrzegi do Netty.26,60Połączenie kanału z odpływem jazu Białobrzegi, ograniczone możliwości doprowadzenia wody do stanowiska Borki-Białobrzegi z Netty.27,10Śluza Białobrzegi.27,60Upust Sojownica, zrzucający nadmiar wody ze stanowiska Białobrzegi-Augustów do jeziora Sajno.32,50Śluza Augustów. Na tym samym kilometrze znajduje się w Augustowie jaz piętrzący, sterujący odpływem z jeziora Necko do Sajna, oraz dawny upust młyński. Celem piętrzenia jest tworzenie rezerwy retencyjnej do zasilania kanału na odcinku Augustów-Dębowo. Od tego miejsca zaczyna się wschodni odcinek kanału.32,50 – 43,50Trasa kanałem oraz jeziorami Necko (1,7 km) i Białe (6,7 km).43,50Śluza Przewięź.43,50 – 47 – 50Trasa krótkimi kanałami oraz przez jezioro Studzieniczne.47,40Śluza Swoboda.47,40 – 57,00Sztuczny przekop – stanowisko szczytowe kanału (127 m n.p.m.), zasilane z jeziora Serwy (dopływ na 53 km). Na trasie odcinka znajduje się staw Swoboda i Górczyckie.57,00Śluza Gorczyca. Upust na kanale ulgi.57,00 – 60,90Odcinek przez sztuczne kanały oraz jeziora Jezioro Orle i Paniewo.60,90Śluza Paniewo.63,00Śluza Perkuć. Upust szandorowy na kanale bocznym.63,00 – 69,10Trasa krótkim kanałem i jeziorami Mikaszewo, Mikaszewo Staw i staw Mikaszówka.69,10Śluza Mikaszówka. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) szandorowy.70,30Śluza Sosnówek. Na kanale bocznym niewielki murowany jaz (upust) szandorowy.70,50Do kanału wpada Czarna Hańcza. Od tego punktu kanał przebiega skanalizowaną rzeką.74,40Śluza Tartak. Na kanale bocznym jaz (upust) murowany zastawkowy.77,40Śluza Kudrynki. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) zastawkowy.80,00 – 83,40Pas graniczny między Polską i Białorusią.81,75Śluza Kurzyniec. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) zastawkowy.83,40Jaz Wołkuszek.83,40 – 101,20Odcinek kanału usytuowany na Białorusi.85,00Śluza Wołkuszek.91,50Śluza Dąbrówka. Na kanale ulgi jaz (upust) Dąbrówka.94,60W miejscowości Sonicze śluzą Czortek Czarna Hańcza wypływa z naturalnego koryta, kierując się do rzeki Niemen.100,00Jaz upustowy Kurkul, pięcioprzęsłowy, odprowadzający nadmiar wody ze stanowiska Dąbrówka-Niemnowo do Niemna.101,20Śluza Niemnowo. Koniec Kanału Augustowskiego.

Śluzy thumb|Śluza Perkuć na Kanale Augustowskim W ramach Kanału Augustowskiego wybudowano 18 śluz. Obecnie w granicach Polski znajduje się 14 z nich, 3 na terenie Białorusi (Wołkuszek, Dąbrówka, Niemnowo), a przez śluzę Kurzyniec przebiega granica polsko–białoruska.

Śluzy według liczby komór: jednokomorowe: 16 dwukomorowe: 1 – Paniewo czterokomorowe: 1 – Niemnowo (pierwotnie trzykomorowa, czwartą komorę dobudowano latach 2004–2006)

Śluzy pozwalają przenieść statki o: 15 m na odcinku od Biebrzy do Augustowa 41 m na odcinku od Augustowa do Niemna

Śluzy od rzeki Biebrzy: Dębowo Sosnowo Borki Białobrzegi Augustów Przewięź Swoboda Gorczyca Paniewo Perkuć Mikaszówka Sosnówek Tartak Kudrynki Kurzyniec Wołkuszek Dąbrówka Niemnowo

Turystyka

Po kanale pływają statki Żeglugi Augustowskiej, przewożąc rocznie ok. 100 tys. pasażerów na kilku trasach, w tym najbardziej popularnej Papieskiej: port w Augustowie – rzeka Netta – jezioro Necko – rzeka Klonownica – Jezioro Białe – śluza w Przewięzi – Jezioro Studzieniczne i powrót (którą na odcinku od Augustowa do Studzienicznej 9 czerwca 1999 r. w czasie 7 godzin płynął sztandarowym statkiem Serwy papież Jan Paweł II). Serwy zwodowano w 1962 r. w Gdańsku; kolejny statek – Sajno – w 1960 r. (pływał on kiedyś po Wiśle jako Świtezianka), natomiast najmłodszego Perkoza w 1971 r. Dwa pierwsze statki mieszczą 203 pasażerów, natomiast trzeci mieści na pokładzie 74 osobyIgor Nazaruk, Kapitanowie słodkich wód, Metro 2011-07-18..

Po Kanale Augustowskim można pływać kajakiem. Jeśli natomiast chce się zwiedzać z brzegu, można wybrać przejeżdżkę wzdłuż kanału samochodem lub rowerem. Popularne są również piesze wycieczki wyznaczonym szlakiem zielonym. Szlak ten zaczyna się w Augustowie i kończy w Mikaszówce.

W Augustowie znajduje się także Muzeum Historii Kanału Augustowskiego.

Historia Decyzja o budowie Drogi wodne były kluczowe dla gospodarki wielu krajów przed rozwojem kolei w XIX wieku. W dobie rewolucji przemysłowej we wczesnych latach XIX wieku powstała konieczność szukania połączeń śródlądowych. Rozwój techniki inżynieryjnej na świecie spowodował budowanie kanałów, czyli sztucznych połączeń wodnych wykorzystujących istniejące naturalne cieki wodne.

W Królestwie Polskim po uzyskaniu dużej autonomii (rząd, parlament, wojsko), w latach 1815–1830 nastąpił intensywny rozwój przemysłu i ekspansja gospodarcza. Najpoważniejszym problemem stał się eksport towarów, spławianych Wisłą do Gdańska. Królestwo Polskie potrzebowało otwartego i wolnego dostępu do morza w celu nawiązania silnych stosunków gospodarczych z Zachodem, zwłaszcza z Wielką Brytanią. Minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki Lubecki postanowił wybudować kanał żeglowny z pominięciem Gdańska, Elbląga, Kłajpedy i Królewca. Pomysł swój przedstawił Aleksandrowi I już w lipcu lub sierpniu 1822 r. Cesarz zgodził się, a spory wpływ na jego decyzję miały wydarzenia międzynarodowe – Prusy wprowadziły w 1823 r. represyjne cła (opłaty na niektóre towary, np. żyto i jęczmień wzrosły sześciokrotnie, na owies trzynastokrotnie), które wywołały polsko-pruską wojnę celną . Aleksander, wbrew woli ks. Druckiego Lubeckiego, powierzył budowę kanału nie Ministerstwu Skarbu, lecz wojsku. Wielki książę Konstanty, jako naczelny wódz, powierzył rozpoczęcie prac przygotowawczych generałowi Maurycemu Haukemu, szefowi Kwatermistrzowsta Generalnego. Ten do wykonania zadania wyznaczył generała (wtedy jeszcze podpułkownika) Ignacego Prądzyńskiego. Prądzyński nie miał doświadczenia w budowie kanałów, więc początkowo nie chciał się podjąć tej misji, lecz Hauke przekonał go słowami: „Ja na żaden sposób nie mogę Księciu powiedzieć, że w polskich korpusach artylerii, inżynierii i kwatermistrzowstwa nie mam oficera, coby potrafił zrobić projekt kanału. Jeżeli sam się tego nie chcesz podjąć, powiedzże mi, ale pod odpowiedzialnością twego sumienia, kto to lepiej od ciebie zrobi”. Prądzyński nie potrafił wskazać godnego następcy, podjął się więc zadania i rozpoczął studiowanie zagranicznych opracowań, głównie francuskich i niemieckich, na temat regulacji rzek, budowy portów i śluz, produkcji oraz wytrzymałości materiałów i konserwacji kanałów.

Projektowanie Prądzyński przybył do Augustowa 15 czerwca 1823. Jego pierwszym zadaniem był objazd terenów od Biebrzy do Niemna, ustawienie odpowiednich znaków sygnałowych i wyrąbanie drzew na trasie przyszłego kanału. Musiał też przeprowadzić odpowiednie pomiary, przy czym skorzystał z wyników prac pruskich geodetów pod przewodnictwem Schülera, którzy w latach 1799–1800 prowadzili pomiary nad Biebrzą i Nettą, w celu osuszenia bagien w pobliżu tych rzek. Prądzyński napotykał wiele problemów, jednym z najpoważniejszych była dzikość krainy, którą pokrywały gęste lasy, bagna i błota, przez co budowniczym trudno było się przemieszczać. Brakowało też wykwalifikowanych ludzi, tylko kpt. Jerzy Arnold był dostatecznie doświadczony. Mimo tych problemów, miesiąc po przybyciu do Augustowa Prądzyński już wysłał gen. Haukemu wstępny szkic kanału. Dowództwo ponaglało go, by do końca roku skończył prace nad pomiarami i wytyczaniem trasy. Rozpoczęły się jednak ulewne deszcze, przez które tereny podmokłe stały się niedostępne dla inżynierów. W listopadzie 1823 r. ekipa Prądzyńskiego powróciła do Warszawy z powodu coraz krótszych dni i złej pogody. W Augustowie pozostał Jerzy Rakusa, któremu Prądzyński pozostawił instrukcję określającą jakie prace i w jakim terminie powinny być wykonane. Rakusa miał wykonać pomiary jezior, w szczególności zbadać głębokość Necka, Białego, Studzienicznego, Sajna, Stawu Sajenkowskiego, Serw i wszystkich jezior od Rudy Gorczyckiej do Mikaszówki. Rakusa zbadał też pływy w jeziorach w kierunku najgłębszych miejsc, przy czym pomagali mu doświadczeni rybacy. W czasie roztopów Rakusa zaznaczył na wszystkich rzekach i jeziorach na trasie przyszłego kanału wysokość przyboru wód i zasięg wylewów. O postępach prac na bieżąco informował Prądzyńskiego. Sam Prądzyński również nie próżnował. Całą zimę przygotowywał projekt kanału, który ukończył wiosną 1824 r. Projekt miał formę memoriału w języku francuskim. Pierwsza część memoriału miała charakter opisowy, przedstawiono w niej korzyści z budowy kanału, wyniki prac przygotowawczych oraz prowadzonych pomiarów. Po tej części wstępnej, Prądzyński napisał część szczegółową, zawierającą zasadniczy projekt kanału.

Projekt Prądzyńskiego