thumb|Heavymetalowy zespół Iron Maiden – koncert w Paryżu (2008) Heavy metal (potocznie metal) – pochodna muzyki rockowejDu Noyer (2003), p. 96; Weinstein (2000), pp. 11–13. powstała na przełomie lat 60. i 70. XX wieku w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Gatunek charakteryzują ciężkie i ostre brzmienia, przesterowane solówki gitarowe, dynamiczna sekcja rytmiczna i wielość technik wokalnych.
Wstęp Protoplastą gatunku był hardrockowy zespół Black Sabbath, który odróżniał się od innych zespołów, takich jak Led Zeppelin czy Deep Purple, specyficznym „cięższym” brzmieniem utworów.
Judas Priest (druga połowa lat 70. XX wieku) jest przez wielu uznawany za pierwszy zespół heavymetalowy, podobnie jak zespół Motörhead, który postawił na szybkość i surowość brzmienia.
Na przełomie lat 70. i 80. popularność punk rocka zaczęła maleć, a heavy metal zaczął zyskiwać coraz większą popularność, w efekcie której powstała subkultura metalowców.
Na początku lat 80. XX wieku w Wielkiej Brytanii, po fali popularności punk rocka (późne lata 70.), miało miejsce zjawisko nazywane New Wave of British Heavy Metal (NWOBHM). Charakterystyczne zespoły muzyczne tego okresu to np. Judas Priest, Tygers of Pan Tang, Saxon, Tank, Holocaust, Raven, Battleaxe, Iron Maiden czy Jaguar. Zespoły te tworzyły muzykę bardziej dynamiczną i o agresywniejszym brzmieniu, niż zespoły hardrockowe z lat 70. między innymi, dlatego że czerpano inspirację z elementów punk rocka. Klasyczny heavy metal był bardzo popularny w pierwszej połowie lat 80. i rozprzestrzenił się na całą Europę, jednak nigdy nie zdobył dużej popularności w Stanach Zjednoczonych, gdzie w latach 1981–1983 powstawał bardziej komercyjny i złagodzony nurt – glam metal, reprezentowany przez między innymi Motley Crue i Twisted Sister, jednak ten nurt jeszcze „raczkował”, dokładnie w tym samym czasie początki miał też mocniejszy i surowszy speed metal w Wielkiej Brytanii za sprawą zespołu Venom, który wprowadził więcej elementów muzyki punk. Tą drogą podążały już 2 lata później zespoły takie jak Slayer, Metallica, Exciter czy Cross Fire, jednak wówczas dominował heavy metal i osiągał swój zenit pod względem ciężkości i żywiołowości.
W połowie lat 80. nadeszły zmiany: tradycyjny heavy metal zaczął stopniowo łagodnieć, część zespołów heavymetalowych zaczęła nagrywać lżejsze, bardziej komercyjne płyty, natomiast w USA triumfy święcił glam metal i jego podgatunek (reprezentowany między innymi przez Poison i Cinderella) zwany hair metal, zbliżony niemal do popowego standardu, jednak dokładnie w tym czasie ogromną popularność (zarówno w USA, jak i w Europie np. w Niemczech) osiągnęła znacznie bardziej surowa i brutalna brzmieniowo odmiana metalu, reprezentowana przez „podziemne” grupy muzyczne. W głównym nurcie muzyki rozrywkowej znalazł się thrash metal, czyli jeszcze surowszy i agresywniejszy od speed metalu gatunek reprezentowany m.in. przez Metallikę, Megadeth, Slayera, Anthrax („Wielka Czwórka Amerykańskiego Thrash Metalu”), oraz „Wielka Trójka Niemieckiego Thrash Metalu”, tj. Sodom, Destruction i Kreator. W tym okresie początki mają również inne takie odmiany metalu jak death metal, zapoczątkowany przez zespół Possessed, czy black metal, w którego powstaniu miały duży wkład grupy Venom i Bathory. Od połowy lat 90. XX wieku zaczęły się wyłaniać inne popularne podgatunki takie, jak nu metal zawierający elementy grunge’u i hip hopu, czy metalcore łączący ekstremalny metal z punkiem.
Charakterystyka Tradycyjnie z muzyką metalową kojarzone są głośne, przesterowane gitary, intensywna sekcja rytmiczna, wyraźne basy i mocny wokal. Encyklopedia muzyki PWN definiuje heavy metal jako muzykę charakteryzującą się znacznie szybszym rytmem niż w innych gatunkach rocka, bardziej dynamiczną sekcją instrumentalną i ostro brzmiącymi solówkami gitarowymi. Jednak różne podgatunki zawierają, kładą nacisk lub omijają niektóre z tych elementów. Krytyk muzyczny gazety New York Times, Jon Pareles określił heavy metal jako ważny podgatunek muzyki rockowej, z mniejszym naciskiem na synkopę i elementy bluesowe, a większym na show i brutalną siłęPareles, Jon. „Heavy Metal, Weighty Words” The New York Times, July 10, 1988. Retrieved on November 14, 2007.. Typowy zespół metalowy składa się z gitarzysty, basisty, perkusisty i wokalisty (który często gra również na gitarze rytmicznej lub innym instrumencie z wyżej wymienionych). Niektóre zespoły wykorzystują również instrumenty klawiszowe i syntezatoryWeinstein (2000), p. 25..
Gitara elektryczna i moc generowana przez wzmocnienie i przesterowanie dźwięku, jest historycznie kluczowym elementem heavy metaluWeinstein (2000), p. 23.. Główna rola gitary niejako koliduje z tradycyjnie główną rolą wokalisty, co wywołuje swego rodzaju muzyczne napięcie między nimi i rywalizację o dominującą rolę w zespole. Heavy metal „wymaga podporządkowania wokalu” ogólnemu brzmieniu zespołu. Pewnym odbiciem korzeni metalu w kontrkulturze lat 60. XX wieku jest wymóg „wyrażenia emocji i zaangażowania” jako wyrazu autentycznościWeinstein (2000), p. 26.. Krytyk Simon Frith stwierdził, że „brzmienie głosu” jest istotniejsze od samego tekstu utworuCited in Weinstein (2000), p. 26.. Brzmienie wokalu jest różne dla różnych wykonawców – od wielooktawowego, operowego śpiewu Roba Halforda z Judas Priest, czy Bruce’a Dickinsona z Iron Maiden, przez surowy styl Lemmy’ego Kilmistera z Motörhead i Jamesa Hetfielda z zespołu Metallica, aż do growlu używanego przez wokalistów death metalowych, czy nawet wrzasków w black metalu.
Kluczowym elementem metalowego brzmienia jest również gitara basowa i jej współbrzmienie z gitarą prowadzącą. To właśnie niskie dźwięki generowane przez gitarę basową decydują o „ciężkim brzmieniu” muzyki metalowejWeinstein (2000), p. 24.. Linia melodyczna gitary basowej może być również bardzo rozbudowana. W muzyce niektórych zespołów bas uzyskał wręcz rolę przewodnią, a za popularyzatora takiego podejścia uważa się Cliffa Burtona, basistę zespołu Metallica„Cliff Burton’s Legendary Career: The King of Metal Bass” Bass Player, February 2005. Retrieved on November 13, 2007..
Najważniejszą rolą perkusji jest „nadawanie tempa, mocy i precyzji”Dawson, Michael. „Chris Adler: More Than Meets The Eye” Modern Drummer Online. Retrieved on November 13, 2007.. Od perkusisty metalowego „wymaga się olbrzymiej fizycznej wytrzymałości”, „szybkości, koordynacji ruchowej i zręczności” niezbędnej do wykonania złożonych układów rytmicznych, często występujących w muzyce metalowejBerry and Gianni (2003), p. 85.. Jedną z charakterystycznych dla metalu technik jest tzw. „cymbal choke”, polegający na uderzaniu talerza perkusyjnego i natychmiastowym wyciszaniu drugą ręką, lub rzadziej, tą samą ręką. Zestaw perkusyjny używany przez perkusistów metalowych składa się zazwyczaj z większej ilości elementów od tych, których używają perkusiści zespołów grających inne odmiany muzyki rockowej.
Socjolog uważa, że w występach na żywo kluczową rolę odgrywa „szturm dźwięków”. Z kolei psycholog określa koncerty heavymetalowe jako „zmysłowe odpowiedniki wojny”Arnett (1996), p. 14.. Weinstein stawia tezę, że tak jak najważniejszym elementem muzyki pop jest melodia, czy rytm w muzyce house, dla metalu najważniejsze są potężne dźwięki, tembr i głośność. Weinstein uważa, że wysoka głośność ma „wessać słuchacza do wnętrza dźwięku” i zapewnić „zastrzyk młodzieńczej witalności”.
Tematyka tekstów Tematyka tekstów Black Sabbath i wielu grup zainspirowanych ich muzyką skoncentrowała się „na ponurej i depresyjnej tematyce w stopniu niespotykanym dotąd w jakimkolwiek gatunku muzyki popularnej”, twierdzą David Hatch i Stephen Millward. Jako przykład podają album Black Sabbath z 1970 roku – Paranoid, w którym „znaleźć można odniesienia do osobistych traum (tytułowy „Paranoid” i „”), ale również szerszą tematykę, np. w utworach „War Pigs” czy „”. W późniejszych utworach odnaleźć można temat katastrofy nuklearnej, np. w utworach „2 Minutes to Midnight” Iron Maiden, „” Ozzy’ego Osbourne’a, „Polaris” zespołu Megadeth, czy „” zespołu Metallica. Śmierć jest jednym z najczęściej występujących motywów w tekstach utworów metalowych, łączący muzykę zespołów znacząco się od siebie różniących, jak np. Slayer i W.A.S.P.
Jako że korzeni metalu należy szukać w muzyce bluesowej, ważnym tematem tekstów jest również seks – począwszy od subtelnych tekstów Led Zeppelin, aż po bardzo wyraźne odniesienia w utworach zespołów glam i nu metalowychWeinstein (1991), p. 36.. Tragedia romantyczna to standardowy temat gothic i doom metalu, w nu metalu przeplatany dodatkowo tematem młodzieńczych lęków. Utwory heavymetalowe często zawierają dziwaczne, inspirowane fantastyką teksty, nadające im senną, surrealistyczną jakość. Dla przykładu utwory Iron Maiden często inspirowane były mitologią, literaturą i poezją. Tematyka tekstów Led Zeppelin często obraca się wokół Władcy Pierścieni, mitologii i folkloru różnych krajów. Podobną tematykę znajdziemy w utworach Black Sabbath, Megadeth czy Judas Priest. Od lat 80. XX wieku, wraz z pojawieniem się i wzrostem popularności thrash metalu, w utworach coraz częściej pojawia się tematyka socjopolityczna (utwory …And Justice for All zespołu Metallica, lub Peace Sells Megadeth). Natomiast podgatunki takie jak melodic death metal, metal progresywny czy black metal, często zawierają motywy filozoficzne.
Warstwa tematyczna utworów heavymetalowych od dawna była celem krytyki. „Treść utworów heavymetalowych jest prosta i na dobrą sprawę uniwersalna. Przy wszystkich pomrukach, jękach i słabych literacko tekstach, treść sprowadza się do imprezy bez ograniczeń.” twierdzi Jon Pareles. Krytycy często określali teksty jako niedojrzałe i banalne, inni krytykowali rzekome nakłanianie do mizoginii i okultyzmu. W latach 80. XX wieku organizacja zwróciła się do Kongresu USA, w sprawie uregulowania rynku muzyki popularnej, ze względu na niepoprawne politycznie treści występujące w utworach, zwłaszcza heavymetalowych. W 1990 roku Judas Priest został pozwany przez rodziców dwojga młodych ludzi, którzy zastrzelili się pod wpływem słów „do it” (zrób to) przekazywanych rzekomo podprogowo w jednym z utworów. Sprawa przyciągnęła uwagę mediów, lecz została umorzonaSee, e.g., Ewing and McCann (2006), pp. 104–113..
Wizerunek i moda thumb|250px|Kiss na koncercie w 2004 roku, muzycy noszą charakterystyczny makijaż Podobnie, jak w przypadku innych gatunków muzyki popularnej, tak i w heavy metalu wizerunek odgrywa ważną rolę. Oprócz samej warstwy dźwiękowej i tekstowej, wizerunek wyrażany jest poprzez okładki albumów, loga zespołów, scenografię koncertów i teledyskówWeinstein (2000), p. 27.. Niektórzy wykonawcy (np.: Kiss, Alice Cooper, Lordi, Rammstein i GWAR) stali się znani z szokujących występów scenicznych.
Najlepiej rozpoznawalnym elementem mody metalowej stały się długie, „spływające po plecach” włosyWeinstein (2000), p. 129.. Pierwotnie zaadaptowane z subkultury hipisowskiej, w latach 80. i 90. XX wieku, włosy stały się „symbolem nienawiści, lęku i rozczarowania pokolenia, które najwyraźniej nie mogło znaleźć swojego miejsca”. Długie włosy miały dać społeczności metalowców „siłę, której potrzebowali do walki z... niczym sprecyzowanym.”Rahman, Nader. „Hair Today Gone Tomorrow”. Star Weekend Magazine, July 28, 2006. Retrieved on November 20, 2007.