Oświecenie, in. wiek oświecenia (), jako wiek rozumuOkreślenie używane w Anglii. czy wiek filozofówOkreślenie używane we Francji. – nurt kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na koniec XVII wieku do początku XIX wieku, szerzący deizm, indyferentyzm religijny, naturalizm i krytykę KościołaBolesław Kumor, Historia Kościoła. Czasy nowożytne. Kościół w okresie absolutyzmu i Oświecenia, KUL, Lublin 1985, s. 215.. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem ze sztandarowym dziełem encyklopedią powszechnąPraca zbiorowa, Oni zmienili świat. 4000 ludzi znanych i mniej znanych którzy tworzyli historię. Warszawa 2009, s. 165. i mottem:

Wszystkie nazwy oddają przełomowy charakter tej epoki. Oświecony, czyli wyzwolony z wszelkich więzów, rozum ludzki ma być światłem rozjaśniającym drogę do poznania prawdy o świecie i człowieku, cechujący się: naturalizmem – przeciwnym wszelkiej nadprzyrodzoności, przez co ludzie oświecenia poprzestawali jedynie na tym, co można doświadczyć lub sprawdzić. Taka postawa sprzyjała między innymi rozwojowi nauk ekonomicznych i politycznych; racjonalizmem – który uznaje tylko to, co można udowodnić rozumem, przez co odrzucano objawienie boże, a w miejsce chrześcijaństwa stawiano religię naturalną i prawo naturalne z deizmem, czyli akceptacją Boga nietroszczącego się o świat; optymizmem – przejawiającym się w wierze w naturalną dobroć człowieka i nieograniczony postęp opierający się na nieograniczonych możliwościach poznawczych rozumu ludzkiego; reformizmem – dotyczącym zmian w życiu społecznym, religijnym, państwowym i politycznym, rezultatem czego było na przykład powstanie monarchii oświeconych i józefinizmuBolesław Kumor, Historia Kościoła. Czasy nowożytne. Kościół w okresie absolutyzmu i oświecenia. Katolicki Uniwersytet Lubelski Lublin 1985, s. 50–51..

Charakterystyka Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Ważne cechy oświecenia to sekularyzacja państw europejskich oraz sformułowanie praw człowieka. To myśliciele tej epoki określili doktrynę katolicką oraz nastawienie Kościoła do kultury mianem obskurantyzmu.

Do najważniejszych wydarzeń związanych z oświeceniem należy rewolucja francuska. Idea republiki rządzonej przez wybrany w wolnych wyborach parlament stała się zaczynem zmian zachodzących w Europie. Nowy ustrój polityczny Amerykanie uczynili podstawą swojej konstytucji. Stany Zjednoczone były jednym z bardziej udanych przykładów wprowadzenia pomysłów wieku rozumu w życie. Jednocześnie idee liberalizmu (łac. liberalis – dotyczący wolności) stały się podstawą ekonomicznego rozwoju tego państwa. Wielka Brytania mimo zachowania ustroju monarchii podążyła tą samą drogą, co doprowadziło do rewolucji przemysłowej w następnym stuleciu. W Prusach i Austrii udało się stworzyć zręby państwa rządzonego według rad filozofów, zachowując silną władzę monarchy; wprowadzając absolutyzm oświecony, którego symbolami są władca Prus Fryderyk Wielki i Austrii Józef II Habsburg.

W Polsce idee oświecenia doprowadziły do przyjęcia Konstytucji 3 maja (1791) oraz do nieudanych prób budowy nowoczesnego państwa. Panował styl określany mianem klasycyzmu wszechpolskiego.

Nazwa epoki Nazwa epoki we wszystkich językach europejskich (fr. Les Lumières, niem. die Aufklärung, ang. the Enlightenment, hiszp. la ilustración. wł. l'illuminazione) odwołuje się do światła lub świateł, rozumianego/rozumianych jako siła rozpraszająca mrok. Światło jest jedną z naczelnych metafor całej epoki.

Oświecenie w każdym z krajów przybierało swoją specyficzną formę, wynikającą z lokalnych warunków. Stąd też wobec tych lokalnych form oświecenia niekiedy używa się nazwy z danego języka (np. die Aufklärung wobec niemieckiej formy oświecenia).

Ramy chronologiczne Oświecenie jest epoką w historii kultury i społeczeństw europejskich zasadniczo przypadającą na wiek XVIII. Jak w przypadku każdej z epok, dokładne ramy chronologiczne mają charakter umowny. Mogą też zachodzić różnice geograficzne w ramach tych obszarów życia, do których się odnoszą.

Za ramy chronologiczne epoki uznaje się lata 1680-1789. Data początkowa wiązana jest z końcem klasycyzmu francuskiego (we Francji), a ogólniej, za Paulem Hazardem, za początek „kryzysu świadomości europejskiej” (1680-1715), okresu będącego pomostem między wczesną nowożytnością a oświeceniem. Datą końcową jest wybuch rewolucji francuskiej (1789). Okres rewolucji i czasy napoleońskie uznawane są za epokę przejściową, a Napoleona określa się czasem jako „ostatniego oświeceniowego despotę”.

Kwestią konwencji w ramach dyscypliny jest również stosunek oświecenia do innych epok. W historii literatury literatura oświecenia następuje po literaturze baroku, a zostaje zastąpiona przez literaturę romantyzmu. Poza historią literatury barok nie jest odróżniany wyraźnie od oświecenia i ostatnie dekady stylu barokowego (w architekturze czy malarstwie) rozwijają się w epoce świateł. W filozofii, gdzie barok nie jest uznawany za odrębną epokę, oświecenie jest szczytowym momentem filozofii nowożytnej.

Nauka W epoce oświecenia dokonano wielu kluczowych odkryć i wynalazków. Doszło też do wyodrębnienia się niektórych dyscyplin naukowych. Oświecenie było w tym zakresie kontynuacją i udoskonaleniem dokonań poprzedniej epoki, w której rozpoczęła się rewolucja i powstała nowożytna nauka.

W połowie XVIII w. wykształciła się chemia jako odrębna dyscyplina oparta na nowożytnej metodologii naukowej. Dzięki pracom Roberta Boyle'a rozwijały się chemiczna analiza jakościowa oraz badania nad gazami. Odkrywane i wyodrębniane były nowe substancje, które następnie zostaną zidentyfikowane jako odrębne pierwiastki (np. platyna, sód, potas, wodór). Kluczowe znaczenie miały odkrycie tlenu przez Carla Wilhelma Scheele'a i Josepha Priestleya (lata siedemdziesiąte XVIII w.), a następnie badania nad nim prowadzone przez Antoine'a Lavoisiera, który nadał mu łacińską nazwę oxygenium. Pozwoliło mu to przezwyciężyć teorię flogistonu i ustalić podstawową nomenklaturę chemiczną.

Kluczowym wynalazkiem, który pozwolił na rozwój biologii, był mikroskop wynaleziony przez Antoniego van Leeuwenhoeka.

Filozofia Można wyróżnić trzy zasadnicze ośrodki filozoficzne: francuski (Voltaire, Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert, Monteskiusz), szkocki (Francis Hutcheson, David Hume, Adam Smith, Thomas Reid), niemiecki (die Aufklärung – Christian Wolff, Moses Mendelssohn, Gotthold Ephraim Lessing, Immanuel Kant).

Motywami przewodnimi epoki były kult rozumu i dążenie do osiągnięcia największej rozumności. Kolejnym motywem było pragnienie wyzwalania umysłu z różnego rodzaju błędów i uprzedzeń. Obwiniano siebie o skrępowanie swego umysłu więzami ciemnoty, nietolerancji i fanatyzmu chrześcijaństwa. Przodowała w tym filozofia francuska, której najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem był Voltaire. Nurt ten cechowały optymizm co do doskonalenia ludzkości i idea postępu.

Filozofowie oświeceniowi byli pod ogromnym wrażeniem rozwoju nauk przyrodniczych. Nauka miała być motorem postępu społecznego, zwalczając zabobon i przesądy i przyczyniając się do stworzenia nowych, bardziej egalitarnych form życia społecznego. Częścią tego miało być zrzucenie z piedestału dawnych autorytetów: arystokracji, Kościoła i Arystotelesa. Najbardziej znanym projektem tego typu była Encyclopédie. Szczególny rozkwit filozofii przyrody (i radykalizacja jej stanowisk) nastąpił w przedrewolucyjnej Francji, gdzie rozwinął się radykalny materializm powiązany z ateizmem.

Nie wszyscy filozofowie podzielali jednak fascynację rozwojem cywilizacji, co stało się źródłem innego nurtu pragnącego powrotu do natury i idealizującego stan natury. Czołowym reprezentantem tego nurtu był przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau, sceptyczny wobec idei postępu. Rousseau wskazywał na ograniczenia rozumu i wagę uczuć, stając się prekursorem sentymentalizmu i romantyzmu.

Oświecenie w poszczególnych krajach Oświecenie we Francji thumb|upright|Voltaire (François-Marie Arouet) thumb|upright|Jean-Jacques Rousseau

W XVIII-wiecznej Francji istniały trzy skrzydła oświecenia: Skrzydło pierwsze przychylne wobec ancien régime’u reprezentowali apolityczni zwykle lub monarchistyczni popularyzatorzy wiedzy i naukowcy: Élie Fréron, Louis de Jaucourt, Monteskiusz. Monteskiusz wysunął myśl, aby zastosować trójpodział władzy (prawodawcza – ustanawiająca prawo, wykonawcza – wprowadzająca prawa w życie, sądownicza – dbająca o przestrzeganie prawa). Skrzydło drugie, filozofów przychylnych zwykle władzy i idei monarchii absolutnej i skupionych na walce z religią i przywilejami Kościoła, reprezentowali François-Marie Arouet, zwany Voltaire, Paul d'Holbach, Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert. Po stronie tych myślicieli stanął królewski cenzor Guillaume-Chrétien de Lamoignon de Malesherbes (1721-1794). Skrzydło trzecie stanowili radykalni przeciwnicy zarówno monarchii, jak i Kościoła, demokraci i proto-socjaliści: Jean-Jacques Rousseau i Gabriel Mably. Wczesnym ich reprezentantem mógłby być nieprzejednany Bernard le Bovier de Fontenelle.

Oświecenie w Wielkiej Brytanii thumb|upright|Edmund Burke thumb|upright|Jonathan Swift

Grunt pod angielskie oświecenie przygotował jeszcze pod koniec XVII wieku John Locke, a na samym początku wieku XVIII dziennikarze Joseph Addison i Richard Steele. Z myślicieli materialistyczno-antyidealistycznych trzeba wymienić Bernarda de Mandeville, autora słynnej Bajki o pszczołach. Zmarły w roku 1751 polityk Henry St John, 1. wicehrabia Bolingbroke był również historykiem i filozofem, który m.in. wywarł znaczący wpływ na Woltera, będącego przez jakiś czas protegowanym angielskiego magnata. Od lat pięćdziesiątych ton londyńskiej myśli politycznej nadawał Samuel Johnson, choć generalnie druga połowa XVIII wieku należała do Szkotów, takich jak Adam Smith i David Hume, oraz Irlandczyka Edmunda Burke’a. Na początku wieku krytycznie do nowych prądów umysłowych odnosili się duchowni irlandzcy: torys Jonathan Swift i idealista George Berkeley. Obok takich pisarzy radykalnych jak Joseph Priestley i Thomas Paine wyłoniła się pisarka polityczna Mary Wollstonecraft, autorka Wołania o prawa kobiety. Wykształcone kobiety interesujące się polityką zwano wówczas w Londynie Bluestockings. Istotnym autorem tego okresu był też polityk i dyplomata Philip Dormer Stanhope, 4. hrabia Chesterfield.

Oświecenie w Austrii thumb|upright|Joseph von Sonnenfels: Człowiek bez przesądów – A.D. 1765

Symbolem oświecenia w Austrii był Józef II Habsburg, który nie niszcząc struktur kościelnych, uczynił księży i biskupów wychowawcami, nauczycielami i urzędnikami państwowymi (józefinizm). Oświecenie katolickie w Austrii reprezentowali: jezuita Michael Denis (1729-1800), profesor prawa Paul Joseph Riegger (1705-1775), inny prawnik Karl Anton Martini (1726-1800) i filozof Joseph von Sonnenfels. Czołowym przedstawicielem węgierskiego (a także słowackiego) oświecenia był ewangelicki kaznodzieja, polihistor, pisarz i pedagog Matej Bel (1684-1749).

Oświecenie w Hiszpanii thumb|upright|Jorge Juan y Santacilia

Oświecenie katolickie w Hiszpanii reprezentowali tzw. ilustrados, dla których złotym okresem były lata 1759-1788, kiedy państwem władał oświecony Karol III Burbon. Najbardziej znani ilustrados to: Gaspar Melchor de Jovellanos, Jorge Juan y Santacilia, Antonio de Ulloa, Leandro Fernández de Moratín, Eugenio Espejo, Benito Jerónimo Feijóo e Montenegro i Martín Sarmiento. Hiszpania była przez Francuzów uważana za kraj zacofany, o czym świadczy artykuł o tym państwie, który zawarty jest w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, lecz opinia ta nie jest do końca słuszna.

Oświecenie w Portugalii Portugalskie oświecenie reprezentuje przede wszystkim „wróg Kościoła” Markiz de Pombal.

Oświecenie w Niemczech thumb|upright|Immanuel Kant

Podwaliny pod niemieckie oświecenie położyli Leibniz i Christian Thomasius. Wielkie zasługi na polu myśli edukacyjnej miał Christian Wolff.