thumb|upright|Dzwon Zygmunt na krótko przed rozruchem, 2 listopada 2012 thumb|upright|Tablica informacyjna umieszczona przy dzwonie thumb|upright|Stare serce dzwonu na półpiętrze wieży Dzwon Zygmunt – najsłynniejszy polski dzwon, potocznie nazywany Dzwonem Zygmunta. Znajduje się na Wieży Zygmuntowskiej w północnej części katedry wawelskiej w Krakowie. Ufundowany przez Zygmunta I Starego, nazwany jego imieniem.
Dzwon Zygmunt był największym polskim dzwonem do roku 1999, kiedy to przewyższył go masą i rozmiarem licheński dzwon Maryja Bogurodzica.
Historia Od 1520 do XVIII wieku Odlanie dzwonu zlecił król Zygmunt I Stary ludwisarzowi Hansowi Behemowi z Norymbergi (działającemu od 1518 w Krakowie). Nie są znane powody, dla których król postanowił ufundować dzwon, być może było to wotum błagalne związane z narodzinami jego syna Zygmunta II Augusta (1 sierpnia 1520). Dzwon i jego wielkość miały podkreślać potęgę panującego króla. Koszt wykonania dzwonu wyniósł 3000 zł.
Dzwon był ukończony w 2. połowie 1520, jednakże z umieszczeniem go na wieży czekano do powrotu króla z wojny pruskiej. Transport dzwonu z ludwisarni królewskiej w okolicy przedmieścia Biskupie na wzgórze Wawelskie rozpoczął się w czerwcu 1521. Dzwon postawiony na dwóch kłodach przeciągany był po drewnianych belkach przez ulicę Sławkowską, Rynek, a następnie ulicą Grodzką. 9 lipca 1521 dzwon umieszczono w wieży. Wciągnięcie dzwonu odbyło się bardzo szybko (trwało około godziny), wykorzystano przy tym konstrukcję składającą się z lin, wielokrążków i przeciwwagi, którą była skrzynia lub skrzynie napełnione kamieniami. Umieszczaniu dzwonu na wieży przyglądał się król, królowa i dwór. Przedtem prawdopodobnie odbyła się konsekracja i tzw. chrzest dzwonu. Prace związane z zawieszeniem dzwonu zakończyły się 13 lipca, tegoż dnia Kraków po raz pierwszy usłyszał jego głos.
Już w 1524 elementy zawieszenia dzwonu wymagały remontu. Wówczas na nowo wykonano żelazne obejmy łączące koronę dzwonu z przeciwwagą oraz wykonano nowe łożyska. Poprawiono również zawieszenie serca dzwonu. 5 listopada 1525 roku opracowany został dokument regulujący zasady obsługi „wielkiego dzwonu”. Zgodnie z nim dzwon Zygmunt miał dzwonić 120 razy w roku w stałych terminach liturgicznych oraz dodatkowo z powodów ważnych wydarzeń państwowych lub w rodzinie królewskiej. Tak częste używanie dzwonu (oraz pozostałych czterech dzwonów zawieszonych na wieży) nie pozostało bez wpływu na konstrukcję dzwonnicy. Już w 1530 odnotowano zarysowania i pęknięcia jej murów. Wkrótce stan wieży się pogorszył. W 1558 król Zygmunt II August nakazał wielkorządcy krakowskiemu Janowi Bonerowi zająć się naprawą wieży lub zdjąć dzwon. Ostatecznie przystąpiono do prac remontowych, w ramach których wykonano m.in. skarpy podpierające wieżę. W kolejnych stuleciach kilkukrotnie jeszcze remontowano wieżę, aż do kompleksowego remontu w latach 1895–1899 połączonego z wykonaniem ponad 4-metrowego fundamentu, co ostatecznie ustabilizowało budowlę.
Dzwon Zygmunt miał przywilej pierwszeństwa. W czasie świąt religijno-państwowych, czy wielkich wydarzeń (koronacje, uroczyste wjazdy, tryumfy, uroczystości kanonizacyjne, pogrzeby i in.) dzwon Zygmunt odzywał się jako pierwszy i dopiero po nim rozbrzmiewały kolejne dzwony krakowskie.
Dzwon Zygmunt odzywał się między innymi podczas koronacji, poczynając od koronacji Zygmunta II Augusta 20 lutego 1530, kończąc na koronacji Augusta III 17 stycznia 1734 (łącznie podczas 16 koronacji), podczas wjazdów przedkoronacyjnych (pierwszy Henryka III Walezego), podczas pogrzebów (pierwszy Zygmunta I Starego w lipcu 1548), a także w dziękczynieniu za odniesione zwycięstwa (m.in. po bitwach pod Olszanicą (1527), pod Obertynem (1531), pod Kircholmem (1605), pod Kłuszynem (1610), pod Trzcianą (1629), pod Beresteczkiem (1651), pod Wiedniem (1683)). Dzwon Zygmunt dzwonił również podczas ingresów biskupich, pogrzebów kanoników katedralnych oraz każdorazowo podczas śpiewania w katedrze Te Deum. Dzwon Zygmunt odezwał się również podczas pożaru zamku wawelskiego 15 września 1702. Na pamiątkę tego wydarzenia w podzięce za ocalenie katedry odprawiano corocznie 15 września mszę, podczas której rozbrzmiewał dzwon Zygmunt. Tradycja ta trwała do lat 30. XX wieku.
XIX wiek Regulacja obsługi dzwonu Zygmunt funkcjonowała do 1795 roku. Po III rozbiorze Polski kapituła katedralna musiała na nowo określić zasady opłacania dzwonników oraz obsługi dzwonu. Po długiej korespondencji z władzami austriackimi obwodu krakowskiego postanowiono ostatecznie wypłacać kapitule określoną kwotę na dzwonienie Zygmunta. Zygmunt odzywał się w trakcie świąt kościelnych i procesji, w ciągu roku 130 razy. Brzmienie dzwonu towarzyszyło wydarzeniom w rodzie Habsburgów, ale też tym związanym z monarchami Rosji i Prus, także wydarzeniom państwowym, takim jak np. zawarcie przez Rosję w Adrianopolu pokoju z Turkami (14 września 1829).
W 2. połowie XIX wieku serce dzwonu trzykrotnie pękało: 31 grudnia 1859, 31 grudnia 1865 oraz 28 grudnia 1876. Pierwsze dwie naprawy polegały na wykuciu nowego serca, za trzecim razem zespojono pęknięte części.
W XIX wieku dzwon Zygmunt towarzyszył także pogrzebom znamienitych osób (chowanych na Wawelu lub w Krypcie Zasłużonych na Skałce) oraz obchodom rocznic ważnych wydarzeń, które często nabierały charakteru narodowych manifestacji. Wśród nich wymienić można pogrzeb księcia Józefa Poniatowskiego (22–23 lipca 1817), pogrzeb Tadeusza Kościuszki (22 czerwca 1818), pogrzeb Adama Mickiewicza (1890), pogrzeb generała Jana Zygmunta Skrzyneckiego (1860), ponowny pogrzeb Kazimierza III Wielkiego (1869), uroczystości 800-lecia śmierci św. Stanisława (1879) czy uroczystości 200-lecia zwycięstwa Jana III Sobieskiego pod Wiedniem (1883).
XX wiek Podobnie jak w poprzednich stuleciach dzwon Zygmunt towarzyszył ważnym uroczystościom kościelnym i państwowym. 8 listopada 1916 zabrzmiał z okazji proklamacji 5 listopada podczas nabożeństwa z udziałem generała Tadeusza Rozwadowskiego. Zygmunt brzmiał podczas wizyt w Krakowie prezydentów Polski: Stanisława Wojciechowskiego (w 1923) i Ignacego Mościckiego (w 1927). Stale głos Zygmunta towarzyszył 37 świętom kościelnym. W dalszym ciągu brzmiał również podczas pogrzebów na Wawelu lub na Skałce (m.in. podczas pogrzebu Juliusza Słowackiego w 1927, pogrzebu Jacka Malczewskiego w 1929 czy pogrzebu marszałka Józefa Piłsudskiego w 1935).
W 1924 osie dzwonu zamontowano na nowych łożyskach kulkowych, co ułatwiło kołysanie dzwonem. Fundatorem łożysk było Towarzystwo Osi Kulkowych w Göteborgu. Było to pierwsze zastosowanie łożysk kulkowych w Polsce.
W 1927 bicie Zygmunta na rezurekcję transmitowało Polskie Radio.
Ostatni raz przed wybuchem II wojny światowej Zygmunt odezwał się 15 sierpnia 1939 w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
W czasie II wojny odnotowano bicie dzwonu w 1940 roku na kapitulację Belgii i Francji. Odbyło się ono na specjalny rozkaz władz niemieckich.
Pierwszy raz po wojnie dzwon Zygmunt odezwał się w 1945 w czasie świąt Bożego Narodzenia. Zaraz potem powrócono do tradycji dzwonienia w czasie świąt kościelnych (ich liczbę ograniczono o 12 w stosunku do okresu przed II wojną światową). Zygmunt brzmiał w trakcie pogrzebów, m.in. w 1948 podczas pogrzebu Adolfa Szyszko-Bohusza (1948), w 1951 na pogrzebie księcia kardynała Adama Stefana Sapiehy, w 1954 na pogrzebie Ludwika Solskiego. W 1953 na wyraźne polecenie rządu, Zygmunt zabrzmiał w czasie pogrzebu Józefa Stalina. 16 marca 1956 Zygmunt dzwonił w czasie uroczystości pogrzebowych Bolesława BierutaKazimierz Figlewicz, Kronika Katedry na Wawelu 1934-1982, wyd. Archiwum i Biblioteka Krakowskiej Kapituły Katedralnej, 2014, s. 236.. Jego głos słyszano podczas uroczystości rocznicowych np. w czasie obchodów 700-lecia lokacji Krakowa (1957) i ważnych wydarzeń takich jak odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki (1960) czy powrót arrasów na Wawel (1961).
W Wigilię 2000 roku stwierdzono kolejne pęknięcie. Uszkodzone serce zastąpiono nowym, wykutym w Zakładzie Mechanicznym Huty im. T. Sendzimira. Zdemontowane serce oglądać można przy wejściu na Wieżę Zygmuntowską.
Współczesność Współcześnie Zygmunt bije w najważniejsze święta i uroczystości kościelne i narodowe. Rocznie takich okazji jest około 30, a są to między innymi Nowy Rok, Niedziela Palmowa, Wielkanoc, Dzień Konstytucji 3 Maja, Boże Ciało, Wszystkich Świętych, Święto Niepodległości, Boże Narodzenie. Prócz tego dzwon bije w chwilach ważnych dla Krakowa i Polski, w ostatnich latach między innymi:
16 października 1978 – po wyborze papieża Jana Pawła II na Stolicę Piotrową 30 kwietnia 2004 – z okazji przystąpienia Polski do Unii Europejskiej 2 kwietnia 2005 – po ogłoszeniu śmierci papieża Jana Pawła II od 3 kwietnia do 8 kwietnia 2005 dzwonił codziennie. Miało to związek z żałobą i pogrzebem Jana Pawła II 19 kwietnia 2005 – po wyborze Benedykta XVI na Stolicę Piotrową 27 sierpnia 2005 – z okazji ingresu abp. Stanisława Dziwisza do katedry wawelskiej 10 kwietnia 2010 – po katastrofie samolotu rządowego w Smoleńsku 18 kwietnia 2010 – w czasie uroczystości pogrzebowych Lecha Kaczyńskiego i Marii Kaczyńskiej 10 kwietnia 2011 – w pierwszą rocznicę katastrofy samolotu rządowego w Smoleńsku 22 lipca 2011 – po uroczystościach pogrzebowych biskupa Albina Małysiaka 3 listopada 2012 – w czasie uroczystości pogrzebowych prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego 28 lutego 2013 – po abdykacji papieża Benedykta XVI 13 marca 2013 – po wyborze papieża Franciszka na Stolicę Piotrową 28 lipca 2013 – po ogłoszeniu decyzji papieża Franciszka o Światowych Dniach Młodzieży 2016 w Krakowie 3 listopada 2013 – w czasie uroczystości pogrzebowych Tadeusza Mazowieckiego 28 marca 2014 – z okazji 650. rocznicy konsekracji katedry wawelskiej 27 kwietnia 2014 – z okazji kanonizacji Jana XXIII i Jana Pawła II 10 maja 2014 – z okazji 650. rocznicy powstania Uniwersytetu Jagiellońskiego 13 grudnia 2015 – z okazji inauguracji Roku Miłosierdzia 27 lipca 2016 – po przybyciu papieża Franciszka na Wawel z okazji Światowych Dni Młodzieży 2016 w Krakowie 2 sierpnia 2016 – po śmierci kardynała Franciszka Macharskiego 4 sierpnia 2016 – w czasie wnoszenia trumny kardynała Franciszka Macharskiego do prezbiterium katedry na Wawelu 5 sierpnia 2016 – w czasie uroczystości pogrzebowych kardynała Franciszka Macharskiego 28 stycznia 2017 – z okazji ingresu abp. Marka Jędraszewskiego do katedry wawelskiej 15 października 2017 – z okazji 200. rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki 16 października 2018 – z okazji 40. rocznicy wyboru kard. Karola Wojtyły na papieża 3 listopada 2018 – po śmierci byłego proboszcza katedry wawelskiej ks. Janusza Bielańskiego 28 grudnia 2018 – po śmierci kanonika kapituły katedralnej ks. bp. Tadeusza Pieronka 17 kwietnia 2019 – po pożarze katedry Notre-Dame w Paryżu 22 listopada 2019 – w czasie pogrzebu 20 powstańców styczniowych w Wilnie 25 marca 2020 – w czasie modlitwy o ustanie pandemii COVID-19 13 lipca 2021 – z okazji jubileuszu własnego 500-lecia Zygmunt zadzwonił dwukrotnie: ok. 17:15 i o 21:00 2 września 2021 – po śmierci proboszcza katedry wawelskiej ks. Zdzisława Sochackiego. 6 marca 2022 – dzwon zabił w wyrazie wsparcia dla walczącej Ukrainy, zaatakowanej 24 lutego 2022 przez Rosję 31 grudnia 2022 – po śmierci Benedykta XVI 5 stycznia 2023 – w czasie pogrzebu Benedykta XVI w WatykanieDzwon Zygmunta "Wybrzmiał w Krakowie po raz ostatni 5 stycznia 2023 roku" www.suerteprzewodnicy.pl 21 kwietnia 2025 – po śmierci papieża Franciszka 26 kwietnia 2025 – na rozpoczęcie pogrzebu Franciszka w Watykanie (godz. 10:00) 8 maja 2025 – po wyborze Leona XIV na papieża (godz. 20:00) 20 grudnia 2025 – z okazji ingresu kard. Grzegorza Rysia do katedry wawelskiej (godz. 10:30)