Krążowniki typu Diana – seria trzech rosyjskich krążowników pancernopokładowych z początku XX wieku, zaprojektowanych i zbudowanych w Rosji, określanych też w literaturze jako typ Pałłada. W Rosji były klasyfikowane jako krążowniki I rangi. Najbardziej znanym okrętem tego typu była „Aurora”, zachowana do dziś jako okręt muzeum. Ich budowę rozpoczęto w 1896 roku, a weszły do służby w latach 1902–1903. Wszystkie trzy służyły w Marynarce Wojennej Imperium Rosyjskiego podczas wojny rosyjsko-japońskiej, w toku której „Pałłada” została zdobyta przez Japonię i wcielona do jej marynarki. Pozostałe dwa okręty służyły na Bałtyku podczas I wojny światowej. „Aurora” wzięła udział w bolszewickiej rewolucji październikowej w 1917 roku, stając się później symbolem tej rewolucji, po czym służyła w marynarce ZSRR jako okręt szkolny, także podczas II wojny światowej. „Diana” została natomiast wycofana ze służby na początku lat 20. XX wieku.

Okręty były dużymi krążownikami, o wyporności normalnej określonej na 6731 ton i długości kadłuba 126,8 m. Napędzały je maszyny parowe, pozwalając na osiąganie prędkości 19 węzłów. Pierwotne uzbrojenie stanowiło osiem pojedynczych dział kalibru 152 mm oraz liczna artyleria pomocnicza, później uzbrojenie główne było wzmacniane do dziesięciu, a maksymalnie czternastu dział kalibru 152 mm lub 130 mm.

Historia Daty w kalendarzu juliańskim (starego stylu), po ukośniku w gregoriańskim

W latach 90. XIX wieku w Cesarstwie Rosyjskim dostrzeżono potrzebę wzmocnienia marynarki nowoczesnymi krążownikami jednolitego typu, budowanymi w kraju, w miejsce dotychczasowej praktyki zamawiania nielicznych pojedynczych okrętów o różnych charakterystykach. W związku z pogorszeniem stosunków z Wielką Brytanią, grożącym wojną, kierujący admirał zarządził na początku 1894 roku konkurs dla rosyjskich projektantów na oceaniczny krążownik pancernopokładowy o wyporności do 8000 ton i uzbrojeniu w dwa działa kalibru 203 mm i osiem 120 mm, który mógłby służyć przede wszystkim do zwalczania brytyjskiej żeglugi handlowej w roli rajdera. Dzięki brakowi pancerza burtowego i mniejszym rozmiarom, nowe okręty miały być mniejsze i tańsze od równolegle budowanego z takim przeznaczeniem krążownika pancernego „Ruryk”, a przez to mogły być budowane w większej serii. W październiku tego roku zgłoszono dziewięć projektów, poddanych następnie ocenie przez Morski Komitet Techniczny. Żaden nie doczekał się jednak realizacji, gdyż wymagały one dopracowania, a nadto uznano, że powstałe okręty będą i tak słabsze od brytyjskich krążowników I klasy, zaś niepotrzebnie zbyt duże do walki z krążownikami II klasy. W tym czasie pierwotne zapotrzebowanie stało się nieaktualne wobec zażegnania groźby wojny z Wielką Brytanią, jednakże rosyjskie kierownictwo uświadomiło sobie zagrożenie ze strony intensywnie rozbudowującej się Cesarskiej Marynarki Niemiec. Dla zaoszczędzenia czasu, bez rozpisywania kolejnego konkursu, admirał Czychaczow zlecił państwowemu Zakładowi Bałtyckiemu () w Petersburgu zaprojektowanie krążownika przeznaczonego na Bałtyk, o mniejszej wyporności, na wzór brytyjskich krążowników II klasy typu .

thumb|Wodowanie „Aurory” 7 maja 1895 roku kierujący stocznią starszy konstruktor K. Ratnik przedstawił trzy wstępne projekty krążowników o wyporności od 4400 do 5600 ton, a 11 maja jeszcze czwarty, opracowany z własnej inicjatywy projekt większego okrętu o wyporności 6000 ton i uzbrojeniu w dwa działa kalibru 203 mm, osiem kalibru 152 mm i 27 kalibru 57 mm, wzorowany na nowszym brytyjskim krążowniku „Talbot” (typu Eclipse). Ratnik zapoznawał się też z rozkładem mas nowego francuskiego krążownika „D’Entrecasteaux”. Decydujący o sprawach floty wielki książę Aleksy zaakceptował do realizacji ostatni projekt, lecz polecił zamienić działa kalibru 203 mm na łącznie dziesięć armat jednolitego kalibru 152 mm. Przez ponad rok, na etapie opracowania dokumentacji i zaakceptowania jej przez Morski Komitet Techniczny, projekt podlegał jednak kilkukrotnym daleko idącym zmianom, w tym układu siłowni (napęd dwuśrubowy, ostatecznie trzyśrubowy), linii kadłuba i uzbrojenia.

W lutym 1896 roku, pod wpływem niemieckich krążowników uzbrojonych w bardziej szybkostrzelny zestaw 12 armat kalibrów 150 mm i 105 mm, zdecydowano się na sześć dział kalibru 152 mm i sześć kalibru 120 mm, jednocześnie artylerię pomocniczą zamieniono z nietypowego w Rosji kalibru 57 mm na 27 dział kalibru 47 mm. Już w kwietniu jednak, pod wpływem informacji o nowym ciężej uzbrojonym krążowniku „Hertha” (działa kalibrów 21 cm i 15 cm), zdecydowano się ponownie na 10 dział kalibru 152 mm, wzmacniając zarazem artylerię pomocniczą do 20 dział kalibru 75 mm. Ostatecznie po rozpoczęciu budowy, w listopadzie 1896 roku, dla zmniejszenia przeciążenia artylerię główną zredukowano do ośmiu dział i zrezygnowano z ich masek. Krótkotrwała rezygnacja z masek przeciwodłamkowych w marynarkach świata (dająca w tym wypadku tylko 9,6 t oszczędności na wadze) spowodowana była także tym, że pociski wybuchowe starego typu, elaborowane prochem, dawały mało odłamków, ale ciężkich, które i tak przebijały cienkie maski. Już w toku budowy, na wniosek dowódców okrętów, uzbrojenie pomocnicze jeszcze wzmocniono do 24 dział kalibru 75 mm, w tym dwóch dodatkowych na rufie, w salonie dowódcy. Również po rozpoczęciu budowy, na wniosek oficera artyleryjskiego „Pałłady”, zaprojektowano rezerwową centralę dowodzenia pod pokładem pancernym w głębi kadłuba. Na początku 1897 roku jeszcze przeprojektowano burtowe wyrzutnie torpedowe na podwodne, dla zmniejszenie niebezpieczeństwa wybuchu przy trafieniu, natomiast nadwodnej wyrzutni dziobowej nie zmieniono, gdyż stewy okrętów były już wykonane. Na etapie zamówienia określono wyporność okrętów na 6630 ton, natomiast ostatecznie w lipcu 1898 roku obliczono wyporność projektową na 6731 ton.

Budowa krążowników została przewidziana w ramach programu rozbudowy floty z 1895 roku, następnie włączonego do programu budowy okrętów na potrzeby Dalekiego Wschodu. W klasyfikacji rosyjskiej stanowiły krążowniki I rangi, a od września 1907 roku po prostu: krążowniki (ros. kriejsier). 18 listopada 1895 roku Ministerstwo Morskie zdecydowało zlecić budowę dwóch okrętów państwowej stoczni Galernyj Ostrowok w Petersburgu, zamiast Zakładu Bałtyckiego, który był autorem projektu. 20 kwietnia 1896 roku ministerstwo zatwierdziło specyfikację okrętów i przekazało ją stoczni, aczkolwiek jeszcze bez kompletu planów. W czerwcu tego roku zdecydowano zamówić jeszcze trzeci okręt, w państwowej Nowej Stoczni Admiralicji (Nowoje Admirałtiejstwo). Okręty otrzymały nazwy kolejno: „Pałłada”, „Diana” i „Aurora”, noszone wcześniej przez żaglowe fregaty, będące imionami bogiń z mitologii greckiej i rzymskiej: Pallas Ateny, Diany i Aurory. Dwie pierwsze nazwy car Mikołaj II wybrał 17 kwietnia 1896 roku, a trzecią dopiero 31 marca rok później. Za główny (prototypowy) okręt typu była uznawana pierwsza „Pałłada”, ale oficjalnie został on nazwany typem Diana.

thumb|„Pałłada” na próbach w 1901 roku Po pracach przygotowawczych, stępki dwóch pierwszych położono w lipcu 1896 roku, a trzeciego 18 października tego roku. Oficjalne uroczyste położenie stępek z udziałem dowódcy floty carskiej, wielkiego księcia generał-admirała Aleksego Romanowa, miało jednak miejsce dopiero 23 maja 1897 roku. W tym miesiącu do wykonanych stępek dwóch pierwszych krążowników domontowano już stewy dziobowe. Elementy z brązu, w tym stewy, odlały zakłady Pulmana. Maszyny, kotły i śruby dla wszystkich krążowników wyprodukowało prywatne Towarzystwo Francusko-Rosyjskich Zakładów (Obszczestwo Franko-Russkich Zawodow), w cenie po ok. 2,3 mln rubli. Dla budowanej później „Aurory” rozważano zamówienie maszyn i kotłów w Zakładach Bałtyckich, lecz nie uzyskały one dokumentacji od Francusko-Rosyjskich Zakładów, więc wykonanie ich od podstaw miało być droższe – a z kolei w celu uzyskania zamówienia Francusko-Rosyjskie Zakłady obniżyły ich cenę o 2%. Rozważano też zastosowanie nowszych kotłów z ekonomizerami, ale zrezygnowano z nich z powodu zwiększonego kosztu.

Budowa kadłubów trwała długo – ponad trzy lata, a wodowano je między sierpniem 1899 a majem 1900 roku. Następnie montowano maszyny i kotły w Zakładach Francusko-Rosyjskich. Na przedłużenie budowy wpływały różne przyczyny, w tym zmiany w projekcie i opóźnienia poddostawców, lecz głównie ogólnie słaba organizacja prac. „Pałłady” i „Diany” rozpoczęto jesienią 1901 roku, a „Aurory” latem kolejnego roku. Okręty nie osiągnęły projektowej prędkości 20 węzłów, lecz mimo to marynarka je przyjęła bez poprawek w tym zakresie z uwagi na pośpiech w obliczu wzrastającego napięcia w stosunkach z Japonią. Należy zaznaczyć, że w tamtym okresie nie praktykowano w Rosji jednego aktu przyjęcia okrętu do służby, a było ono efektem odbierania przez komisję poszczególnych mechanizmów, gdy okręt już pływał z załogą, stąd brak jest na ogół jednoznacznych dat ukończenia. Koszt budowy okrętów wynosił średnio 6,4 mln rubli (równowartość ponad 600 tys. funtów szterlingów).

+ Krążowniki typu Diana Nazwa Położenie stępki* Wodowanie Wejście do służby Pałłada (Паллада) lipiec 1896 1902 Diana (Диана) lipiec 1896 1902 Aurora (Аврора) 18 października 1896 18 września 1903 * oficjalne położenie stępki wszystkich okrętów:

Opis Opis ogólny i kadłub thumb|Rysunek „Aurory” według stanu na ok. 1916 rok thumb|Przekrój poprzeczny w rejonie śródokręcia (widoczny pokład pancerny) thumb|Mostek i kominy „Aurory” – stan obecny Okręty typu Diana miały sylwetkę typową dla krążowników przełomu XIX i XX wieku, z kadłubem o wysokich burtach i z dziobnicą taranową. Na dziobie był krótki podwyższony pokład dziobowy (półbak), a dalej na większości długości okrętu ciągnęły się przedłużające go optycznie nadburcia. Artyleria główna w postaci pojedynczych armat kalibru 152 mm umieszczona była w całości na odkrytych stanowiskach na pokładzie dziobowym, rufowym i na burtach. Burty na śródokręciu były pochylone do wewnątrz. Okręty miały niewielką nadbudówkę dziobową, z opancerzoną i przeszklonym mostkiem nawigacyjnym nad nią, oraz niski odkryty mostek rufowy. Po 1907 roku nadbudówki zmodyfikowano i dodano nowy mostek rufowy dalej w kierunku rufy, a dotychczasowy mostek rufowy stał się środkowym. Na śródokręciu tuż za nadbudówką dziobową z masztem znajdowały się trzy wysokie, proste, rozstawione w równych odstępach kominy o okrągłym przekroju. Wokół każdego z kominów umieszczone były cztery charakterystyczne nawiewniki do kotłowni (dwa duże i dwa mniejsze)