Charles Taze Russell, w środowisku badackim znany jako pastor Russell (ur. 16 lutego 1852 w Allegheny w Pensylwanii, Stany Zjednoczone; zm. 31 października 1916 w Pampa w Teksasie) – amerykański kaznodzieja i reformator religijny, twórca ruchu Badaczy Pisma Świętego (zwanego też „ruchem badackim”). Pierwszy redaktor i wydawca czasopisma „Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa” od roku 1879, prezes Towarzystwa Strażnica od czasu jego rejestracji prawnej w roku 1884 do swojej śmierci.
Autor Wykładów Pisma Świętego, serii sześciu książek na temat Biblii, których łączny nakład jeszcze za jego życia osiągnął blisko 10 milionów. Autor ponad 200 traktatów, z których niektóre wydano w ponad 50 milionach egzemplarzy. Autor kazań, przez trzynaście lat regularnie każdego tygodnia publikowanych w prasie, a w roku 1913 publikowanych równocześnie przez ponad 2 tysiące tytułów, docierających łącznie do ponad 15 milionów czytelników. Jego publikacje za jego życia były tłumaczone na 35 języków. Według gazety „The Continent” kazania publikowane przez C.T. Russella sprawiły, że stał się najbardziej rozpowszechnionym autorem chrześcijańskich publikacji w Stanach Zjednoczonych.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Charles Taze Russell był drugim z pięciorga dzieci Josepha Lytel Russella (1813–1897) i Anny Elizy z domu Birney (1825–1861)Niektóre źródła podają pięcioro rodzeństwa Charlesa: Thomas B. (1850–1855), Margaret „Mae” po mężu Land (1854–1934), Lucinda (ok. 1857–1858), Joseph Lytel Jr. (1859–1860) i Frank (?). W roku 1879 Joseph Lytel Russell ożenił się powtórnie z Emmą H. Ackley (1855–1929). Z tego związku C.T. Russell miał przyrodnią siostrę – Mabel R. po mężu Packard (1881–1962) (F. Zydek s. 81, 98).. Rodzice byli kupiecką rodziną prezbiterian pochodzenia szkocko-irlandzkiego. W roku 1845 wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych i osiedlili się w PensylwaniiJako pierwszy z rodziny Russellów do Stanów Zjednoczonych wyemigrował około roku 1838 starszy brat Josepha, Charles Tays Russell (1805–1875), który podjął pracę urzędniczą w agencji nieruchomości i opłacił podróż młodszych braci Josepha Lytel i Alexandra (F. Zydek s. 21).. Od wczesnego dzieciństwa Charles Russell odbierał gruntowne wychowanie religijne w duchu prezbiteriańskim. Mając zaledwie 11 lat zaczął pracować jako subiekt w sklepie z męską odzieżą należącym do ojca, a później został jego wspólnikiem. W wieku 15 lat powiększył firmę rodzinną i w końcu założył sieć sklepów. Dość szybko, bo już w wieku 9 lat, stracił trójkę rodzeństwa oraz matkę. Zwłaszcza strata matki spowodowała jego głębsze zainteresowanie tym, co się dzieje z człowiekiem po śmierci oraz wzbudziła wątpliwości dotyczące nauki o predestynacji.
W 1864 roku, pomimo wychowania w rodzinie o pokoleniowych tradycjach prezbiteriańskich, Charles przyłączył się do Kościoła kongregacjonalistów, ponieważ Kościół ten nie trzymał się prezbiteriańskiego przywiązania do teorii predestynacji. W wieku 14 lat został również członkiem YMCA (Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej). Wypisując na chodnikach i ścianach domów wersety Pisma Świętego, zachęcał ludzi do pokuty i wiary. Nie mogąc jednak pogodzić się z niektórymi naukami, jak wiara w przeznaczenie czy wieczyste męki w piekle, w wieku 16 lat po rozmowie z kolegą zwątpił w chrześcijaństwo i zaczął szukać dla siebie wiary, również w religiach niechrześcijańskich, lecz poszukiwania te nie spełniły jego oczekiwań.
Nauka i działalność Russella Początki badania Biblii W 1869 roku Charles T. Russell, wracając po pracy do domu, usłyszał pieśń religijną dobiegającą z zaniedbanego pomieszczenia w piwnicy. Zaciekawiony, czy spotykająca się tam mała grupa ma do zaoferowania coś więcej niż wielkie Kościoły chrześcijańskie, pojawił się na prezentacji zorganizowanej przez adwentystę Jonasa Wendella, dotyczącej powrotu Jezusa Chrystusa w roku 1873 lub 1874. Choć Russell nie zgadzał się ani z koncepcjami zniszczenia świata przedstawionymi przez Wendella, ani wyliczeniami wyznaczonego przez niego czasu, to jednak spotkanie to przywróciło mu zapał religijny. W 1870 roku, w wieku około 18 lat, wraz z grupą przyjaciół (około 6 osób) zaczął badać Pismo Święte niezależnie od dogmatów kościelnych. Była to pierwsza „klasa” studium Biblii, która dała początek ruchowi Badaczy Pisma Świętego. Grupa ta posługiwała się metodą, by niezrozumiałe fragmenty Biblii „tłumaczyła Biblia”. Przed studium modlili się do Boga o zrozumienie, następnie wyszukiwali i wypisywali wszystkie wersety biblijne poruszające jakiś temat. Na zakończenie formułowali wnioski.
Russell otwarcie przyznawał, że studiując Biblię korzystał z pomocy innych badaczy Pisma Świętego, którzy przed nim starali się zrozumieć nauki Biblii. Wśród osób, które miały na niego pośredni lub bezpośredni wpływ, wymieniał: George’a Stetsona, George’a Storrsa, Henry’ego Grewa, Jonasa Wendella czy Henry’ego Dunna.
W latach 1870–1875 poglądy religijne pierwszej klasy studium Biblii ulegały głębokim zmianom. W 1871 roku Charles T. Russell w wyniku tych studiów odrzucił nauki o nieśmiertelności duszy i wiecznych mękach w piekle. W 1872 roku zaczął głosić koncepcję „okupu” i „restytucji”. Od roku 1874 grupa Badaczy Pisma Świętego z Pittsburgha zaczęła obchodzić doroczną uroczystość upamiętniającą śmierć Jezusa nazwaną Pamiątką śmierci Chrystusa – obrzęd polegający na piciu wina i łamaniu chleba. W ramach tej społeczności Charles wraz z ojcem Josephem i siostrą Margaret zastanawiali się również nad właściwym rozumieniem chrztu i postanowili zostać ochrzczeni przez zanurzenie w wodzie, co miało miejsce w 1874 roku. W roku 1875 uznał i nauczał, że Jezus ma przyjść niewidzialnie, nie wskazał jednak daty jego powrotu. Temu tematowi poświęcił wydaną w 1877 roku broszurę pt. „Cel i sposób powrotu naszego Pana” ().
W sierpniu 1873 roku, po nagłej śmierci Jonasa Wendella, do grupy Russella przyłączył się założony przez Wendella zbór biblijny. Nawiązał wówczas współpracę z George’em Storrsem z Brooklynu, w wyniku której w październiku 1876 roku jeden z pierwszych artykułów Russella ukazał się w piśmie „Bible Examiner” redagowanym przez George’a Storrsa. W tym artykule Russell wykazywał, że „czasy pogan” zakończą się w 1914 roku. Żydzi mają być przywróceni do dawnego stanu, królestwa pogańskie mają być rozbite w kawałki jak naczynia garncarskie, a królestwa tego świata staną się królestwami naszego Pana i jego Chrystusa i zostanie wprowadzony wiek sądu.
Współpraca z Nelsonem Barbourem W styczniu 1876 roku, przebywając w podróży służbowej, C.T. Russell otrzymał czasopismo religijne „Herald of the Morning” (Zwiastun Poranka) wydawane przez Nelsona H. Barboura. Ponieważ Russell podzielał poglądy Barboura, pokrył jego wydatki, dzięki czemu latem 1876 roku w Filadelfii umówiono spotkanie, na którym obaj doszli do przekonania, że w roku 1874 nastąpiło jedynie niewidzialne przyjście Chrystusa na Ziemię. Russell uważał, że od 1874 roku zaczęło się szczęśliwe tysiąclecie. Tę początkową jego fazę nazwał Brzaskiem Tysiąclecia. Nauczał też, że w 1799 roku zaczęły się czasy ostateczne. Wtedy też pittsburska klasa studiów biblijnych, licząca około 30 osób, połączyła się z nieco liczniejszą grupą N.H. Barboura z Rochester.
Początkowo Russell nie zamierzał zakładać nowego wyznania. Dlatego w 1877 roku zorganizował zebranie, na które zaprosił wszystkich duchownych z Pittsburgha i Allegheny, aby przedstawić im ustalenia, do których doszła klasa studiów biblijnych z Allegheny. Pragnął poprzez ustanowione Kościoły dotrzeć z naukami biblijnymi do wszystkich ludzi. Uważał, że jeżeli uda mu się dowieść, że w dawnych czasach miało miejsce odstępstwo od nauk biblijnych oraz że Biblia może być obecnie lepiej zrozumiana, duchowni ci będą mogli wykorzystać swoje wpływy, aby przekonać duchownych całego świata do głoszenia przesłania ze swych ambon. Na spotkanie przybyła około jedna trzecia zaproszonych duchownych. Mimo długiej dyskusji nikt nie zgodził się z przedstawionymi przez Russella koncepcjami. Wtedy też Russell doszedł do wniosku, że należy dotrzeć do poszczególnych ludzi, a nie do wielkich kościołów chrześcijaństwa.
W tym samym roku C.T. Russell zaczął wyprzedawać swoje udziały w spółkach handlowych i poświęcił się działalności ewangelizacyjnej, głosząc o obecności Chrystusa oraz naukę o okupie. Odtąd podróżował od miasta do miasta, wygłaszając odczyty biblijne na zebraniach publicznych, ulicach i w kościołach protestanckich. Właśnie dzięki tej działalności stał się znany jako „pastor” Russell. Jako swojego pastora obierały też Russella lokalne zgromadzenia członków ruchu w Allegheny (w październiku 1876), w Brooklynie (1909), Londynie (1911) oraz inne. thumb|„Herald of the Morning” z sierpnia 1878 roku, wydawany przez N.H. Barboura, C.T. Russella i J.H. Patona Od października 1876 roku do stycznia 1879 roku Charles T. Russell, Nelson H. Barbour i John H. Paton wydawali wspólnie miesięcznik „Herald of the Morning”. Russell wniósł własne środki finansowe, które postawiły czasopismo na nogi, i został jego współredaktorem. W tym czasie Russell i Barbour zgodnie twierdzili, że zmartwychwstanie „klasy niebiańskiej” miało się rozpocząć w roku 1878. Różnili się jednak jeśli chodzi o szczegóły. Według koncepcji, którą przedstawił Russell, zmarli członkowie tej klasy („święci”) mieli zostać wzbudzeni w 1878 roku, a żyjący członkowie tej grupy mieli być zabierani w chwili śmierci. W późniejszym okresie Badacze Pisma Świętego spodziewali się, że zostaną zabrani do nieba wraz z końcem „czasów pogan” w roku 1914. W związku ze zbliżaniem się roku 1878 Russell wraz z Barbourem i Patonem rozpoczęli trwającą kilka miesięcy energiczną kampanię głoszenia „powrotu Pana”.
„Strażnica”
Gdy nie spełniły się oczekiwania wobec roku 1878, na początku roku 1879 doszło pomiędzy Russellem a Barbourem do różnic dotyczących nauki o okupie, który za ludzi złożył Jezus Chrystus. Ponieważ Barbour odrzucił okup, Russell postanowił się z nim rozstać. W lipcu tego samego roku rozpoczął samodzielnie wydawać czasopismo „Zion's Watch Tower and Herald of the Christ's Presence” („Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa”), której był także redaktorem. Pierwszy numer ukazał się w nakładzie 6 tysięcy egzemplarzy, a do 1914 roku nakład wzrósł do 50 tysięcy egzemplarzy. Równocześnie z ukazaniem się tego czasopisma, Russell rozpoczął objazd powstających klas po Stanach Zjednoczonych. Zaraz po rozpoczęciu wydawania „Strażnicy Syjońskiej” Russell zaczął zachęcać czytelników, aby zapraszali jego lub któregoś ze współpracowników do siebie. Odwiedził w ten sposób Pensylwanię, New Jersey, Massachusetts i Nowy Jork.
W roku 1878 poprzez Josepha Lytel Russella z nauczaniem C.T. Russella zapoznała się Emma H. Ackley, a poprzez nią jej rodzice Mahlon i Salena Ackleyowie oraz rodzeństwo Maria Frances, zamężna siostra Laura J. Raynor i żonaty brat Lemuel H. Ackley. Wkrótce cała ta rodzina okazała zainteresowanie poglądami Charlesa T. Russella. 13 marca 1879 roku, po trzymiesięcznej znajomości, Russell zawarł związek małżeński z Marią Frances Ackley (1850–1938); dzieci nie mieli. W 1887 roku para nieoficjalnie adoptowała urodzoną w Kalifornii Rose J. Ball (1869–1950), której zmarli rodzice prawdopodobnie należeli do pierwszych zwolenników C.T. RussellaStarszy brat Rose, Charles (Charlie) Ball był jednym z pracowników Domu Biblijnego (F. Zydek s. 120, 121)..
W „Strażnicy Syjońskiej” z października i listopada 1881 roku C.T. Russell wyraźnie rozróżnił osoby Ojca i Syna, nazywając wyłącznie Ojca Istotą Najwyższą o imieniu Jehowa, a w wydaniu z czerwca 1882 uznał, że Trójca ma korzenie pogańskie i nie pochodzi z Biblii.