Powiat dzierżoniowski – powiat w Polsce, położony w południowej części województwa dolnośląskiego. Jego siedzibą jest miasto Dzierżoniów.

Podział administracyjny Powiat dzierżoniowski powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminamiUstawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa ()..

Został stworzony z części województwa wałbrzyskiego (oprócz gminy Łagiewniki, która przez reformą należała do województwa wrocławskiego)Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw ().Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów ().. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie zbliżonym do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku. Należąca wówczas do niego gmina Jordanów Śląski (łącznie z miejscowościami, które w 1977 roku zostały przeniesione do gminy ŁagiewnikiRozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 13 sierpnia 1977 r. w sprawie połączenia, zniesienia i zmiany granic gmin oraz ustalenia siedzib gminnych organów władzy administracji państwowej w województwach tarnobrzeskim i wrocławskim ()., a w 1982 r. przeszły do gminy KobierzyceRozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 13 października 1981 r. w sprawie zmiany granic miasta Szczawnicy-Krościenka w województwie nowosądeckim oraz utworzenia, zmiany granic i nazw niektórych gmin, a także ustalenia siedzib gminnych organów władzy i administracji państwowej w województwach: bialskopodlaskim, częstochowskim, gdańskim, katowickim, lubelskim, nowosądeckim, ostrołęckim, rzeszowskim, tarnobrzeskim, tarnowskim, włocławskim, wrocławskim i zamojskim ().) weszła w 1999 roku w skład powiatu wrocławskiego.

Z powiatem dzierżoniowskim graniczą jednostki: powiaty świdnicki i wrocławski od północy, powiat strzeliński od wschodu, powiaty kłodzki i ząbkowicki od południa, powiat wałbrzyski od zachodu. W skład powiatu wchodzi 7 gmin: 3 miejskie, 2 miejsko-wiejskie oraz 2 wiejskie. Na jego terenie położonych jest pięć miast: Bielawa, Dzierżoniów, Niemcza, Pieszyce oraz Piława GórnaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego ().. + Gmina (2025) (2024) SiedzibaObwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (). TERYT Typ Nazwa 0202011 miejska 25x25px Bielawa — 0202021 miejska 25x25px Dzierżoniów — 0202033 miejsko-wiejska 25x25px Pieszyce Pieszyce 0202041 miejska 25x25px Piława Górna — 0202052 wiejska 25x25px Dzierżoniów 0202062 wiejska 25x25px Łagiewniki Łagiewniki 0202073 miejsko-wiejska 25x25px Niemcza Niemcza

Pokrycie terenu Powiat dzierżoniowski według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 478,52 km², co stanowiło 2,4% powierzchni województwa dolnośląskiego. Pod względem powierzchni zajął 22. lokatę spośród 26 powiatów w województwie oraz 286. miejsce wśród 314 powiatów Polski. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (70,5%) oraz leśne (21,2%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 7,7% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 0,5%.

Demografia

Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie dzierżoniowskim zamieszkiwało 93 863 mieszkańców: 49 367 kobiet (52,6% ludności; drugi najwyższy odsetek w kraju) i 44 496 mężczyzn (47,4%), czyli 3,3% ludności województwa dolnośląskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 196 osób na km². Pod względem ludności powiat dzierżoniowski zajął w 2024 roku 6. miejsce spośród 26 powiatów w województwie oraz 86. lokatę wśród 314 powiatów Polski.

Wskaźnik urbanizacji wyniósł 78,1% (druga najwyższa wartość w Polsce); w miastach w tym dniu mieszkały 73 272 osoby, zaś na wsi 20 591 osób.

Historia Powiat dzierżoniowski istniał już w poprzednim podziale administracyjnym Polski w latach 1956–1975, a utworzono go po II wojnie światowej (początkowo pod nazwą powiat rychonecki). Po 1975 r. wchodził w skład dwóch województw: wałbrzyskiego i wrocławskiego.

Historycznie obszar ten był pod wpływem Piastów Śląskich, Czech, Austrii, Prus i Niemiec. Pierwsze pisemne wzmianki pochodzą z XII w. i odnoszą się do Dzierżoniowa i Niemczy. Od XVI w. obszar powiatu jest terenem rozwoju ośrodków tkactwa. Przez ten teren przetaczało się wiele wojen – wojny husyckie z XV w. i wojna trzydziestoletnia 1618–1648. Z ważnych wydarzeń należy jeszcze odnotować bunt tkaczy z 1844 r. opisany przez Gerharta Hauptmanna w dramacie Tkacze.

Geografia Powiat dzierżoniowski leży na Przedgórzu Sudeckim. W związku z tym rzeźba terenu jest zróżnicowana – od równinnej do górskiej. Na jego terenie znajdują się część nizinna (Kotlina Dzierżoniowska), wyżynna (Wzgórza Bielawskie, Krzyżowe, Gilowskie i Łagiewnickie) oraz górska (Góry Sowie i masyw Ślęży). Najwyższym szczytem górskim jest Wielka Sowa – 1015 m n.p.m. Najważniejszą rzeką regionu jest Piława.

Najwyższe szczyty Wielka Sowa (Góry Sowie) – 1015 m n.p.m. Kalenica (Góry Sowie) – 964 m n.p.m. Wilczyna (Góry Sowie) – 665 m n.p.m. Kuczaba (Góry Sowie) – 654 m n.p.m. Radunia (Masyw Ślęży) – 578 m n.p.m. Cisówka (Góry Sowie) – 490 m n.p.m. Szczytna (Masyw Ślęży) – 480 m n.p.m. Góra Parkowa (Wzgórza Bielawskie) – 455 m n.p.m. Krowiak (Wzgórza Gilowskie) – 397 m n.p.m. Kłobucznik (Wzgórza Bielawskie) – 365 m n.p.m. Lipowa Góra (Wzgórza Krzyżowe) – 357 m n.p.m.

Gospodarka W końcu listopada 2019 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiecie dzierżoniowskim obejmowała ok. 1,4 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,9% do aktywnych zawodowo.

Władze powiatu dzierżoniowskiego Władzę w powiecie dzierżoniowskim sprawuje Rada Powiatu Dzierżoniowskiego (organ uchwałodawczy) i Zarząd Powiatu ze Starostą na czele (organ wykonawczy).

Rada Powiatu Dzierżoniowskiego Rada Powiatu Dzierżoniowskiego jest organem stanowiącym i kontrolnym samorządu powiatu z siedzibą w Dzierżoniowie. Istnieje od 1998 roku; w jego skład wchodzą radni wybierani w powiecie dzierżoniowskim, w wyborach bezpośrednich na kadencje trwające 4 lata. IV Kadencja rady trwała od 2010 do 2014 roku. Przewodniczącym Rady Powiatu Dzierżoniowskiego jest Jacek Grzebieluch. Starostą powiatu dzierżoniowskiego jest Grzegorz Kosowski.

Wybory do rady Radni do Rady Powiatu Dzierżoniowskiego są wybierani w wyborach co 4 lata w czterech okręgach wyborczych, które nie mają swoich oficjalnych nazw. Zasady i tryb przeprowadzenia wyborów określa odrębna ustawa. Skrócenie kadencji rady może nastąpić w drodze referendum powiatowego.

Okręg Gminy Liczba radnych Liczba wyborców w 2024Dane na oficjalnej stronie PKW, (dostęp: 22.10.2024) 1. Bielawa 6 22 482 2. Dzierżoniów 7 24 022 3. Pieszyce, gmina Dzierżoniów 4 14 155 4. Piława Górna, gmina Łagiewniki, gmina Niemcza 4 14 609 Razem2175 273

Organizacja Rady Powiatu Radę Powiatu Dzierżoniowskiego tworzy 21 radnych, wybierających spośród siebie przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących. Radni pracują w tematycznych komisjach stałych i doraźnych. Komisje Stałe: Komisja Rewizyjna Komisja Edukacji Komisja Rozwoju Gospodarczego Komisja Planowania, Budżetu i Finansów Komisja Ochrony Zdrowia i Spraw Społecznych Komisja Kultury, Sportu i Turystyki

Historia Rady Powiatu I kadencja (1998–2002) Prezydium Przewodnicząca: Zofia Mirek Wiceprzewodnicząca: Zofia Cupak Wiceprzewodniczący: Wiesław Matczak (do 2001), Stanisław Modrzejewski

Kluby radnychOni będą rządzić w powiatach, tekst w Gazecie Wrocławskiej z X 1998: Sojusz Lewicy Demokratycznej – 14 radnych Akcja Wyborcza Solidarność – 13 radnych Ponadpartyjne Forum Samorządowe - 3 radnych Przymierze Społeczne – 6 radnych Nasz Powiat - 3 radnych.

Zmiany w radzie powiatu 2000 – Wiesław Matczak występuje z klubu SLD, zostając radnym niezrzeszonym. 2001 – nastąpiło scalenie Klubu Nasz Powiat z Klubem AWS. 2002 – w marcu radni: Danuta Powierza i Zbigniew Jednoróg przechodzą do klubu SLD z PS; z kolei w kwietniu powstaje Klub Zgoda Samorządowa (ZS), liczący 6 radnych.

II kadencja (2002−2006) Prezydium Przewodnicząca: Zofia Mirek Wiceprzewodniczący: Krzysztof Zawadzki Wiceprzewodniczący: Wiesław Kaptur (do 2003), Zbigniew Kwaśnik

Kluby radnych: Obywatelski Blok Samorządowy – 9 radnych Przymierze - 4 radnych Sojusz Lewicy Demokratycznej – 11 radnych

Zmiany w radzie powiatu: październik 2003 – powstaje klub radnych Forum z podziału klubu OBS, liczący 4 radnych. listopad 2003 – Ferdynand Ardelli zostaje radnym niezrzeszonym.

III kadencja (2006−2010) Prezydium Przewodniczący: Mateusz Cegiełka Wiceprzewodniczący: Roman Gabrowski Wiceprzewodniczący: Krzysztof Zawadzki

Kluby radnych Platforma Obywatelska – 6 radnych Obywatelski Blok Samorządowy – 5 radnych Prawo i Sprawiedliwość – 4 radnych Lewica i Demokraci – 3 radnych Niezrzeszeni - 4 radnych

IV kadencja (2010–2014) Prezydium Przewodniczący: Jacek Grzebieluch Wiceprzewodniczący: Albert Blacharz Wiceprzewodniczący: Jarosław Tyniec

Kluby radnych Platforma Obywatelska – 8 radnych Obywatelski Blok Samorządowy – 5 radnych Sojusz Lewicy Demokratycznej – 4 radnych Klub Radnych Forum 2010 – 3 radnych Niezrzeszeni - 3 radnych

V kadencja (2014-2018) Prezydium

Przewodniczący: Marian Kowal Wiceprzewodniczący: Wacław Dziendziel Wiceprzewodniczący: Krzysztof Zawadzki

Kluby radnych

Platforma Obywatelska - 5 radnych Prawo i Sprawiedliwość - 5 radnych Obywatelski Blok Samorządowy - 5 radnych Polskie Stronnictwo Ludowe - 3 radnych Niezrzeszeni - 5 radnych

VI kadencja (2018-2024) Prezydium

Przewodniczący: Jacek Grzebieluch Wiceprzewodniczący: Izabela Piwko-Zadrożna Wiceprzewodniczący: Robert Czajkowski

Kluby radnych

Prawo i Sprawiedliwość - 9 radnych Koalicja Obywatelska Platforma.Nowoczesna - 7 radnych Obywatelski Blok Samorządowy - 6 radnych

Starostowie dzierżoniowscy Na podstawie źródła: Piotr Wiśniowski (1 stycznia 1999 – 30 listopada 2002), Zbigniew Rak (1 grudnia 2002 – 31 października 2003), Zbigniew Skowroński (18 listopada 2003 – 27 listopada 2006), Janusz Guzdek (27 listopada 2006 – 22 listopada 2018), Grzegorz Kosowski (od 22 listopada 2018).

Zabytki i atrakcje turystyczne Dzierżoniów Ratusz – wybudowany w XIII w. jako dom handlowy i centrum kupieckie. Od 1337 siedziba władz miejskich. W latach 1972–1975 gruntownie przebudowany. Wieża ratuszowa – pozostałość po starym średniowiecznym ratuszu. Pełniła wtedy rolę strażnicy i punktu obronnego. Dziś jest punktem widokowym, skąd można podziwiać panoramę miasta i okolic. Kościół św. Jerzego – wybudowany początkowo jako drewniany, prawdopodobnie za czasów księcia Bolesława Kędzierzawego w 1159. W 1338 przekazany przez księcia Bolka II zakonowi rycerskiemu joannitów. Przebudowany na przełomie XV/XVI w. Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP – wybudowany w 1340 przez zakon joannitów. Kościół Maryi Matki Kościoła – klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1795–1798 według projektu architekta K. G. Langhansa Kościół Świętej Trójcy – wybudowany w XIII w. jako kaplica cmentarna. Kaplica grobowa rodu Sadebecków – wzniesiona w 1805 przez patrycjuszowski ród Sadebecków, mająca postać rotundy. Mury obronne – wzniesione pod koniec XIII w. na polecenie księcia świdnickiego Bolka I. Wzmocnione basztami i półbasztami łupinowymi. Po wojnie husyckiej dobudowano mury wewnętrzne tworząc w ten sposób pas zieleni (międzymurze). W XVIII w. częściowo zlikwidowane. Odbudowane w XX wieku. Synagoga w Dzierżoniowie – synagoga wybudowana w 1870 r.

Bielawa