Przeszczepianie narządów, transplantacja (z łac. transplantare, czyli „szczepić”, od trans „poza czymś” i plantare, „sadzić”) – przeszczepienie narządu w całości lub części, tkanki lub komórek z jednego ciała na inne (lub w obrębie jednego ciała). Przeszczepianiem zajmuje się dziedzina medycyny zwana transplantologią.

Przeszczepienie (lub transplantacja) to proces mający na celu przywrócenie niektórych funkcji ciała ludzkiego przez przeniesienie komórki, tkanki lub narządu od dawcy do ciała biorcyUstawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów ()..

Przeszczep (lub transplantat) to komórki, tkanki (skóra, rogówka, kości) lub narząd (serce, nerka) pobrane od dawcy, podlegające chirurgicznemu przeszczepieniu do organizmu biorcy. Niektóre tkanki i narządy mogą być konserwowane i przechowywane w tak zwanych bankach (na przykład w banku komórek macierzystych).

Najczęściej przeszczepiane narządy i tkanki

Podział przeszczepień autogeniczny (autogenny, autologiczny, własnopochodny, inaczej autotransplantacja) – przeniesienie własnej tkanki lub narządu z jednego miejsca na drugie izogeniczny (syngeniczny, izogenny, inaczej izotransplantacja) – przeniesienie tkanki lub narządu między osobnikami identycznymi genetycznie, na przykład bliźniętami jednojajowymi allogeniczny (homogeniczny, homogenny, homologiczny, inaczej allotransplantacjaInna nazwa to homotransplantacja, z gr. ὅμοιος, homoios, czyli „podobny”.) – przeniesienie tkanki lub narządu między osobnikami tego samego gatunku, o podobnym, ale nie jednakowym genotypie, na przykład od człowieka do człowieka ksenogeniczny (heterogeniczny, heterologiczny, ksenogenny, heterogenny, inaczej ksenotransplantacja) – przeniesienie tkanki lub narządu między osobnikami różnego gatunku, na przykład od świni do człowieka

Warunki powodzenia przeszczepu zgodność tkankowa właściwy dobór dawcy i biorcy zastosowanie dobrego płynu prezerwacyjnego i metody prezerwacji dla transplantu odpowiednie leczenie immunosupresyjne umiejętność rozpoznania i leczenia procesu odrzucania narządu przez organizm biorcy zapobieganie powikłaniom i ich leczenie

Historia przeszczepień narządów u ludzi Świat 1905 – pierwsze przeszczepienie rogówki (Eduard Zirm) (7 grudnia) 1954 – pierwsze przeszczepienie nerki (od brata bliźniaka, Joseph Murray i John Merrill w Bostonie) (23 grudnia) 1963 – pierwsza próba przeszczepienia wątroby (Thomas Starzl w Denver) (1 marca, kolejne 4 próby do 4 października) 1966 – pierwsze jednoczesne przeszczepienie nerki i trzustki (William Kelly i Richard Lillehei w Minneapolis) (17 grudnia) 1967 – pierwsze udane przeszczepienie wątroby (Thomas Starzl w Denver) (23 lipca) 1967 – pierwsze przeszczepienie serca (Christiaan Barnard w Kapsztadzie) (3 grudnia) 1981 – pierwsze jednoczesne przeszczepienie serca i płuca (Bruce Reitz na Uniwersytecie Stanforda) (9 marca) 1998 – pierwsze przeszczepienie przedramienia (Jean Michel Dubernard w Lyonie) (23 września) 2005 – pierwsze przeszczepienie fragmentu twarzy ze zwłok (Bernard Devauchelle, Jean Michel Dubernard w Amiens) (27 listopada) 2008 – pierwsze udane przeszczepienie ponad 80% powierzchni twarzy wraz z podniebieniem, nosem, policzkami, powieką (Maria Siemionow w Cleveland) (10 grudnia) 2010 – pierwsze udane przeszczepienie całej twarzy (w szpitalu Vall d’Hebron w Barcelonie) (20 marca)

Polska thumb|282px|Przeszczepianie narządów

1965 – pierwsza próba przeszczepienia nerki pobranej ze zwłok (Wiktor Bross, Władysław Wrężlewicz we Wrocławiu) (7 września) 1966 – pierwsze udane przeszczepienie nerki ze zwłok (Jan Nielubowicz, Waldemar Olszewski, Wojciech Rowiński, Jerzy Szczerbań, Tadeusz Orłowski w Warszawie) (26 stycznia, biorczyni Danuta Milewska) 1966 – pierwsze przeszczepienie nerki pobranej od żywego dawcy (Wiktor Bross, Waldemar Kozuschek, Zdzisław Wiktor, Tomasz Szepietowski we Wrocławiu) (31 marca) 1969 – pierwsza próba przeszczepienia serca (Jan Moll, Antoni Dziatkowiak, Kazimierz Andrzej Rybiński w Łodzi) (4 stycznia) 1985 – pierwsze udane przeszczepienie serca (Zbigniew Religa, Andrzej Bochenek, Jerzy Wołczyk, Marian Zembala, Bogusław Ryfiński w Zabrzu) (5 listopada, biorca Józef Krawczyk)Pierwszy w Polsce udany przeszczep serca: minęło 28 lat, PAP, Rynek Zdrowia.Kronika Śląskiego Centrum Chorób Serca. 1987 – pierwsze przeszczepienie wątroby (Stanisław Zieliński w Szczecinie) (3 grudnia)Głos Szczeciński: Profesor Zieliński pierwszy w Polsce przeszczepił wątrobę. 1988 – pierwsze udane jednoczesne przeszczepienie nerki i trzustki (Jacek Szmidt, Krzysztof Madej, Sławomir Frunze, Sławomir Nazarewski w Warszawie) (4 lutego)Wojciech Rowiński, Magdalena Durlik, „Przeszczepianie Trzustki”, PZWL. 1990 – pierwsze udane przeszczepienie wątroby u dziecka (Piotr Kaliciński w Warszawie) (1 marca)Piotr Kaliciński, Andrzej Kamiński, Joanna Teisseyre, Joanna Pawłowska, Tomasz Drewniak, Marek Szymczak, Hor Ismail, Paweł Nachulewicz, Małgorzata Markiewicz, Krzysztof Bogucki, Andrzej Byszewski, Małgorzata Manowska, Przemysław Kluge, Marek Krawczyk; Przeszczepienie wątroby u dzieci – wnioski z 14 lat doświadczeń w jednym ośrodku, Postępy Nauk Medycznych. 1994 – pierwsze udane przeszczepienie wątroby u dorosłego (Jacek Pawlak, Bogdan Michałowicz, Krzysztof Zieniewicz, Paweł Nyckowski, Piotr Małkowski, Ireneusz Grzelak, Marek Schaeffer w Warszawie) (30 grudnia). 1996 – pierwsze przeszczepienie lewego dolnego płata płuca pobranego od żywego dawcy (Tomasz Grodzki w Szczecinie) (22 listopada)Pierwsze przeszczepienie w Szczecinie. 1997 – pierwsze przeszczepienie pojedynczego płuca pobranego od zmarłego dawcy (Marian Zembala w Zabrzu) (28 listopada) 1999 – pierwsze przeszczepienie części wątroby od żywego dawcy (Piotr Kaliciński, Marek Krawczyk w Warszawie) (12 stycznia) 2001 – pierwsze przeszczepienie wątroby i jelita (Piotr Kaliciński w Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie) (27 marca) 2001 – pierwsze udane jednoczasowe przeszczepienie płuc i serca (Marian Zembala, Jakub Perdeus, Roman Przybylski, Jacek Wojarski w Zabrzu) (24 października). 2002 – pierwsze jednoczasowe przeszczepienie serca i nerek (Marian Zembala, Roman Przybylski, Lech Cierpka) (30 sierpnia) 2003 – pierwsze przeszczepienie jednego płuca (Marian Zembala w Zabrzu) 2004 – pierwsze udane przeszczepienie trzustki u osoby z uprzednio przeszczepioną nerką (Marek Durlik w Warszawie) (17 listopada) 2005 – pierwsze przeszczepienie obu płuc (Yoshiya Toyoda w Zabrzu) 2006 – pierwsze przeszczepienie ręki (Jerzy Jabłecki w Trzebnicy) (2 kwietnia)Ręka od zmarłego; Tygodnik Przegląd. 2008 – pierwsze przeszczepienia wysepek trzustkowych w układzie auto- i allogenicznym (Andrzej Chmura w Warszawie) 2013 – pierwsze przeszczepienie twarzy (Adam Maciejewski w Gliwicach) (15 maja)Prof. Adam Maciejewski: pacjent po przeszczepie twarzy po raz pierwszy wstał. 2013 – pierwsze całkowite przeszczepienie twarzy (Adam Maciejewski w Gliwicach) (4 grudnia) 2015 – pierwszy złożony przeszczep narządów szyi (krtań, tchawica, gardło, przełyk, tarczyca) (Adam Maciejewski w Gliwicach) (11 kwietnia)Pionierska operacja w Gliwicach. Pierwszy na świecie złożony przeszczep narządów szyi. 2019 – pierwsze przeszczepienie płuc i wątroby (Robert Król, Marek Ochman, Tomasz Stącel, Maciej Urlik, Mirosław Nęcki w Zabrzu) (11 września)

Aspekty medyczne Zabiegi tego typu są bardzo skomplikowane i pracochłonne. Pacjent po transplantacji przyjmuje przewlekle leki modulujące odpowiedź układu odpornościowego, co zmniejsza ryzyko, że wszczepiony narząd zostanie odrzucony (reakcja odrzucenia przeszczepu). W przypadku przeszczepu komórek układu odpornościowego, możemy mieć do czynienia z sytuacją odwrotną, jest to tak zwana choroba przeszczep przeciw gospodarzowi.

Rozwój transplantologii spowodował sprecyzowanie pojęcia śmierci. Obecnie korzysta się z pojęcia „śmierć mózgu”. Rozpoznanie śmierci mózgu opiera się na stwierdzeniu nieodwracalnej utraty jego funkcji. Kryteria i sposób stwierdzania trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu określone zostały w Obwieszczeniu Ministra Zdrowia z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie kryteriów i sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu.. Nowelizacja Ustawy transplantacyjnej wprowadziła również możliwość pobierania komórek, tkanek i narządów po stwierdzeniu nieodwracalnego zatrzymania krążenia. Kryteria stwierdzania nieodwracalnego zatrzymania krążenia, poprzedzającego pobranie komórek, tkanek lub narządów do przeszczepienia określa Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 9 sierpnia 2010 r. w sprawie kryteriów i sposobu stwierdzenia nieodwracalnego zatrzymania krążenia.

Aspekty etyczne Profesor Bogusław Wolniewicz określał transplantacje jako formę współczesnego kanibalizmu. Tak jak ludożerstwo ma na celu przeżycie kosztem konsumpcji zwłok (funkcja gastronomiczna, nawet jeśli ma rytuały magiczne), tak transplantologia ma na celu dłuższe przeżycie kosztem cudzych narządów. Idea obu działań jest zdaniem Wolniewicza podobna – dłuższe życie kosztem cudzych zwłokProf. Bogusław Wolniewicz o transplantacji organów: „Jest to praktyka ludożercza zmieniająca człowieka w surowiec”, Prof. Wolniewicz: „przeszczepy to ludożerstwo”. Nie oddałby nerki nawet własnej córce. „Powiedziałbym: Niech umrze”.. Jednak istotną różnicą pomiędzy kanibalizmem (czyli spożywaniem zwłok) a przeszczepianiem narządów pobranych ze zwłok jest to, że w przypadku przeszczepienia śmierć dawcy następuje bez związku z zapotrzebowaniem na jego tkanki (poza sytuacjami kryminalnymi, często przedstawianymi w dreszczowcach medycznych). Poza tym nie zawsze pobranie następuje ze zwłok (np. przeszczepienie szpiku kostnego).

Transplantacja w poszczególnych religiach thumb|300px|Obraz przedstawiający św. Kosmę i Damiana dokonujących transplantacji nogi

Chrześcijaństwo Katolicyzm Stanowisko Kościoła katolickiego w sprawie przeszczepiania narządów jest zdecydowanie pozytywne i stanowi realizację solidarności i miłości bliźniego. Stanowisko to wyrażał wielokrotnie Jan Paweł II. Fragmenty z przemowy papieża podczas XVIII Kongresu Międzynarodowego Towarzystwa Transplantacyjnego, Rzym, 29 sierpnia 2000:

Przemowa do uczestników Kongresu Międzynarodowego Towarzystwa Transplantacyjnego, 20 czerwca 1991:

W listopadzie 2006 roku przedstawiciele polskiego Kościoła katolickiego oficjalnie poparli oświadczenia woli oraz transplantacje organów po śmierci. Podobne stanowisko wykazuje większość Kościołów chrześcijańskich.

Świadkowie Jehowy Świadkowie Jehowy uważają, że decyzję o transplantacji narządów każdy musi podjąć sam zgodnie z własnym sumieniem. Podczas zabiegów transplantacji narządów odmawiają stosowania transfuzji krwi (krwi pełnej, jak również jej czterech głównych składników). Zgadzają się na stosowanie dostępnych metod alternatywnych wobec transfuzji jak hemodylucje i śródoperacyjne odzyskiwanie krwi. Przyjmowanie drobnych frakcji uzyskiwanych z krwi pozostawione jest osobistej decyzji. Według ich informacji, na początku XXI w. ponad 100 tysięcy lekarzy w 150 krajach świata zadeklarowało gotowość leczenia Świadków Jehowy w ten sposób.

Islam Współczesne muzułmańskie stanowisko sunnickich szkół prawnych wobec transplantacji narządów jest ogólnie pozytywne, z zastrzeżeniami: przeszczep nie może „sprzeciwiać się ludzkiej godności muzułmanina” dopuszczalny jest tylko, gdy jest jedyną możliwą formą pomocy oddanie organu musi być dobrowolne (również po śmierci, pobranie organów warunkuje wcześniejsza zgoda) handel organami ludzkimi jest sprzeczny z godnością człowieka można przyjmować organy od niemuzułmanów, ale nie od ludzi skazanych na śmierć.

Szyici zakazują pobierania organów od zmarłych muzułmanów, chyba że jest to konieczne dla ratowania życia innego muzułmanina.

Buddyzm