Wojciech Jerzy Has (ur. 1 kwietnia 1925 w Krakowie, zm. 3 października 2000 w Łodzi) – polski reżyser filmowy, scenarzysta i producent. Wykładowca Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, w latach 1990–1996 rektor tej uczelni. Komandor Orderu Odrodzenia Polski.
Karierę reżyserską Has zaczynał jako realizator socrealistycznych filmów dokumentalnych. W 1957 wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film fabularny, Pętlę. Uznawany za jednego z najważniejszych twórców epoki polskiej szkoły filmowej (Pożegnania, 1958, Jak być kochaną, 1962), sławę zdobył jednak przede wszystkim jako realizator późniejszych onirycznych interpretacji uznanych dzieł literackich, wśród nich Rękopisu znalezionego w Saragossie (1964, według Jana Potockiego), Lalki (1968, według Bolesława Prusa) oraz Sanatorium pod Klepsydrą (1973, według Brunona Schulza). W swojej twórczości stale poruszał motywy izolacji, przemijania, przeznaczenia człowieka.
Laureat wielu prestiżowych wyróżnień, między innymi nagród FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno (za Pożegnania) oraz na MFF w Bejrucie (za Jak być kochaną), a także Nagrody Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes (za Sanatorium pod Klepsydrą).
Młodość i wykształcenie Wojciech Jerzy Has urodził się 1 kwietnia 1925 w Krakowie jako syn krakowskiego restauratora. Podczas niemieckiej okupacji ziem polskich studiował w Szkole Handlowej w Krakowie, a gdy ta została rozwiązana w 1943 – w Szkole Przemysłu Artystycznego, w rzeczywistości zakonspirowanej Akademii Sztuk Pięknych. Po zakończeniu II wojny światowej Has kontynuował naukę w ponownie zalegalizowanej Akademii Sztuk Pięknych. W grudniu 1945 zapisał się również na Kurs Przeszkolenia Filmowego, którego kierownikiem mianowany został Stanisław Furmanik. W ramach zajęć Has miał okazję obejrzeć szereg filmów przechwyconych przez Antoniego Bohdziewicza z hitlerowskiego biura propagandy Film und Propaganda, wśród nich Ludzi za mgłą (1938) Marcela Carné, Jej pierwszego balu (1937) Juliena Duviviera, Paracelsusa (1943) Georga Wilhelma Pabsta oraz Iwana Groźnego (1944) Siergieja Eisensteina. W 1946 został asystentem operatora Polskiej Kroniki Filmowej, Jarosława Brzozowskiego, przy filmie Skroplone powietrze (1946). 4 lipca 1946 ukończył Kurs Przeszkolenia Filmowego.
Twórczość filmowa Asystentura, pierwsze projekty (1946–1955) Praktykę asystenta reżysera Has rozpoczął u Stanisława Wohla przy niedopuszczonym do rozpowszechniania filmie Dwie godziny (1946). Gdy został on ukończony, Wohl zaoferował swego asystenta Jerzemu Zarzyckiemu, który pracował nad filmem Zdradzieckie serce (1947) na podstawie prozy Edgara Allana Poego. Jednakże śmierć odgrywającego główną rolę Stanisława Grolickiego pokrzyżowała plany reżyserowi. Zarzycki zarekomendował więc Hasa Eugeniuszowi Cękalskiemu, który objął opieką artystyczną pierwszy krótkometrażowy film późniejszego twórcy Pożegnań. Harmonia (1947), film eksperymentalny nakręcony z pomocą operatora Adolfa Forberta, spotkał się jednak z dezaprobatą Cękalskiego. Ten oskarżył Hasa o formalizm, który to zarzut uniemożliwiał ówczesnym filmom dalsze rozpowszechnianie. Niezrażony niepowodzeniem projektu Has zdecydował się poświęcić kinu, w związku z czym zrezygnował z kontynuowania studiów na Akademii Sztuk Pięknych.
Zabiegając o realizację Harmonii, Has poznał dokumentalistę Jerzego Bossaka, który wówczas sprawował funkcję szefa artystyczno-programowego Przedsiębiorstwa Państwowego „Film Polski”. Gdy Has wraz ze Stanisławem Różewiczem nakręcił dokument Ulica Brzozowa (1947) poświęcony Warszawie, Bossak – straciwszy w międzyczasie szereg funkcji – najął tego pierwszego jako realizatora przy Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie. Has zdążył stworzyć reportaż Parowóz PT 47 (1949), jednakże gdy przymierzał się do realizacji filmu poświęconego Krakowowi, Bossak został zwolniony ze wszelkich sprawowanych funkcji. Nowa dyrektorka wytwórni Ruta Radkiewiczowa, żona ministra Bezpieczeństwa Publicznego, podczas projekcji filmu Kraków – moje miasto (1950) wyszła bez słowa, a za nią reszta członków kolaudacji. Wkrótce potem Has otrzymał wiadomość, że część filmu, która pokazuje współczesny Kraków, zostanie odrzucona, a część ukazująca przedwojenne miasto – skrócona. Następnie Has przymierzał się do stworzenia filmu Pierwszy plon (1950) na podstawie scenariusza Jana Zelnika o pierwszych żniwach w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Kolnicy. Gdy jednak do Ruty Radkiewiczowej wpłynął donos o pobycie Hasa w jednym pomieszczeniu z inżynier dźwięku niebędącą jego żoną, reżyser został za karę przeniesiony do Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi. Tamtejszy okres swej twórczości, na który składały się Mechanizacja robót ziemnych (1951), Scentralizowana kontrola przebiegu produkcji (1951), Harcerze na zlocie (1952), Zielarze z Kamiennej Doliny oraz Nasz zespół (1955), Has kwitował po latach sarkastycznie: „Ćwiczyłem po prostu poetykę koparek przedsiębiernych i zasięrzutnych”.
W 1955, na fali osłabienia terroru stalinowskiego oraz doktryny socrealistycznej, powołane zostały pierwsze zespoły filmowe. Kierujący Zespołem Filmowym „Syrena” Jerzy Zarzycki zachęcił do współpracy Edwarda Zajička, z którym Has się przyjaźnił i który zaproponował mu dołączenie do „Syreny”. Scenariusz Danuty Ścibor-Rylskiej pod tytułem Ziemia miał rysy socrealistyczne: wyzyskiwani przez kułaka parobkowie przechodzą do spółdzielni produkcyjnej, gdzie wiodą lepsze życie od niego. Jednakże wykonany przez Hasa scenopis, który znacząco przekształcał socrealistyczny scenariusz, przyczynił się do tego, że przyszłemu twórcy Pożegnań odebrano projekt. Zawiedziony Has wraz z Zajičkiem opuścił „Syrenę”, po czym otrzymał od Ludwika Starskiego propozycję udziału w Zespole Filmowym „Iluzjon”. Has do współpracy zaprosił głośnego wówczas pisarza Marka Hłaskę, po czym obaj przyszli ze wstępnym scenariuszem do kierownika literackiego „Iluzjonu”, Stanisława Dygata.
Okres polskiej szkoły filmowej (1956–1963) mały|Wojciech Jerzy Has w latach 60. 20 stycznia 1958 na ekranach polskich kin odbyła się premiera pierwszego pełnometrażowego filmu Hasa, Pętli (1957). Powstała ona na podstawie noweli Hłaski pod tym samym tytułem z debiutanckiego zbioru opowiadań Pierwszy krok w chmurach (1956). Jej bohater – alkoholik Kuba – po raz ostatni próbuje zerwać z nałogiem, lecz uświadomiwszy sobie, jakie spustoszenie uczynił już w jego życiu alkohol, popełnia samobójstwo. Scenografie do filmowej Pętli zaprojektował Roman Wołyniec, natomiast za zdjęcia odpowiadał debiutant Mieczysław Jahoda. Debiutem ekranowym była również główna rola Gustawa Holoubka, który zdaniem biografa Hasa, Marcina Marona, „niezwykle sugestywnie odmalowuje na ekranie całą rozpiętość fizycznych i emocjonalnych napięć towarzyszących nałogowemu pijaństwu”. W recenzjach i analizach Pętli uwypuklano jednak przede wszystkim precyzyjną, kolistą strukturę utworu, zdaniem Seweryna Kuśmierczyka przywołującą na myśl wstęgę Möbiusa.
Odniósłszy pierwszy sukces artystyczny dzięki Pętli, Has przystąpił za radą Jahody do adaptacji powieści Dygata pod tytułem Pożegnania (1948). Utrzymany w tonacji ironiczno-sentymentalnej utwór Hasa, ukończony w 1958, przedstawiał losy młodzieńca z zamożnej rodziny (Tadeusz Janczar) oraz fordanserki (Maria Wachowiak) w dwóch krańcowych momentach historycznych: roku 1939 (tuż przed II wojną światową) oraz przełomu 1944 i 1945 (w momencie wkroczenia na ziemie polskie Armii Czerwonej). Tło dla obu momentów historycznych stanowiły zarówno przedwojenny antysemityzm, jak i trauma obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, w którym młodzieniec przeżył pobyt podczas wojny. Pożegnania były pierwszym filmem pełnometrażowym Hasa nagrodzonym za granicą; na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno film otrzymał nagrodę FIPRESCI, choć został początkowo przyjęty z rezerwą – np. Konrad Eberhardt w chwili premiery zarzucał Pożegnaniom Hasa zbytnią wierność pierwowzorowi literackiemu, lecz już po dekadzie w biografii reżysera przyznał, że owa wierność przysłużyła się dziełu, „w którym dominuje autentyczna nuta nostalgii, związana nieuchronnie z wszelką refleksją nad mijającym czasem”.
W 1959 ukazał się kolejny film Hasa, tym razem będący adaptacją powieści przedwojennego pisarza Zbigniewa Uniłowskiego pod tytułem Wspólny pokój. Treścią powieści była wegetacja młodych, pozbawionych pracy literatów we wspólnym mieszkaniu przy ulicy Nowiniarskiej w Warszawie; Uniłowski odwoływał się przy tym do własnych przeżyć w ramach grupy literackiej Kwadryga. Reżyser wprawdzie zrezygnował z dosadnego tonu powieści, nadając materiałowi wyjściowemu bardziej poetycki charakter, ale zachował komediowe właściwości pisarskiego stylu Uniłowskiego. Wspólny pokój na tle dwóch poprzednich filmów Hasa został przyjęty przez krytyków ozięble. Krytyce podlegały anachroniczny temat, teatralna gra aktorów oraz „jałowy artyzm”. Reżyser protestował przeciwko owym zarzutom, twierdząc, że „film mówi o niesłychanie żywotnym zjawisku, jakim jest marazm, indolencja środowiska twórczego, atmosfera, która potrafi zniszczyć mniej odporną jednostkę. Pracując nad tym filmem myślałem raczej o pewnych dzisiejszych kręgach warszawskich. Czy konieczne było podanie daty na ekranie?”
W 1960 Has na podstawie scenariusza Jadwigi Żylińskiej (wydanego w tomie tejże pod tytułem Dzikie ptaki, 1962, jako nowela) nakręcił film Rozstanie. Opowieść o dojrzałej aktorce, która powraca po latach do miasteczka z czasów swej młodości. Wystawną, nawiązującą do malarstwa romantycznego i impresjonistycznego scenografię do Rozstania, która przypominała projekt wnętrz z Pożegnań, opracował późniejszy wieloletni współpracownik reżysera, Jerzy Skarżyński. Rozstanie spotkało się z umiarkowanym odbiorem; Eberhardt opisywał film jako „dość skromny”, lecz stanowiący swoistą „wizytówkę” reżysera.
W 1961 Has podjął się realizacji filmu Złoto, którego scenariusz nie był już oparty na dziele literackim. Scenariusz doń napisał sam Has wraz z Bohdanem Czeszką. Jak twierdził reżyser Pożegnań, jego projekt miał charakter współczesny: „dawno już myślałem o filmie mocno osadzonym w naszej rzeczywistości”. Nazwisko Czeszki budziło u krytyków przekonanie, iż będą mogli oczekiwać konwencji typowej dla filmu socrealistycznego, jednakże efekt współpracy Hasa i Czeszki był daleki od konwencji „filmu produkcyjnego”. Choć akcja Złota toczy się w odkrywkowej kopalni węgla w Turoszowie, do której niespodziewanie trafia młodzieniec przerażony spowodowanym przezeń wypadkiem samochodowym, realizacja fabuły pozbawiona jest typowych dla tamtego okresu cech filmów przedstawiających środowisko robotnicze. Zamiast tego w Złocie zawarte zostały elementy stylistyki onirycznej, które spolaryzowały krytyków. W momencie premiery film powszechnie uznawano za nieudany, jednak wraz z upływem czasu pojawiły się interpretacje wskazujące na podobieństwa między utworem Hasa a dziełami Jerzego Skolimowskiego i Jeana-Luca Godarda, a nawet na rozsadzenie przez reżysera konwencji filmu socrealistycznego.