Ból nocyceptywny (ang. nociceptive pain) – ból powstający w następstwie rzeczywistego lub zagrażającego uszkodzenia tkanki nienerwowej i wynikający z aktywacji nocyceptorów. Według IASP termin ten opisuje ból występujący przy prawidłowo funkcjonującym układzie somatosensorycznym i służy do odróżnienia go od bólu neuropatycznego, spowodowanego uszkodzeniem lub chorobą tego układu.
Ból nocyceptywny jest jednym z trzech podstawowych mechanistycznych określeń bólu, obok bólu neuropatycznego i bólu nocyplastycznego. Określenia te dotyczą mechanizmu powstawania bólu, a nie jego czasu trwania. Ból nocyceptywny może być zarówno ostry, jak i przewlekły, a u jednej osoby mogą jednocześnie występować różne mechanizmy bólu.
Mechanizm Ból nocyceptywny jest związany z pobudzeniem nocyceptorów – wysokoprogowych receptorów czuciowych obwodowego układu somatosensorycznego, zdolnych do wykrywania i kodowania bodźców uszkadzających lub zagrażających uszkodzeniem tkanek. Mogą być one aktywowane między innymi przez bodźce mechaniczne, termiczne i chemiczne. Informacja o ich pobudzeniu jest przekazywana przez pierwotne neurony czuciowe do rdzenia kręgowego, a następnie do wyższych struktur ośrodkowego układu nerwowego.
Nocycepcja, czyli neuronalny proces kodowania bodźców szkodliwych, nie jest równoznaczna z bólem. Aktywność nocyceptorów może prowadzić również do odpowiedzi autonomicznych i odruchowych bez świadomego doświadczenia bólu.
Uszkodzenie lub zapalenie tkanek może zwiększać pobudliwość nocyceptorów. Zjawisko zwiększonej reaktywności obwodowych neuronów nocyceptywnych określa się jako sensytyzację obwodową. Długotrwały lub intensywny napływ informacji nocyceptywnej może także uczestniczyć w rozwoju sensytyzacji ośrodkowej. Zjawiska te mogą prowadzić między innymi do hiperalgezji, nie są jednak swoiste wyłącznie dla bólu nocyceptywnego.
Rodzaje Ból nocyceptywny dzieli się ze względu na miejsce pochodzenia na somatyczny i trzewny.
Ból somatyczny Ból somatyczny powstaje wskutek aktywacji nocyceptorów w tkankach takich jak skóra, tkanka podskórna, mięśnie, stawy i kości. Może mieć charakter powierzchowny lub głęboki. Ból powierzchowny jest zazwyczaj stosunkowo dobrze zlokalizowany, natomiast ból pochodzący z głębszych struktur może być bardziej rozlany.
Mechanizm nocyceptywny może mieć istotne znaczenie między innymi w bólu związanym z urazem tkanek, zabiegiem operacyjnym oraz niektórymi chorobami zapalnymi i chorobami układu mięśniowo-szkieletowego. Szczególnie w bólu przewlekłym mogą jednak współwystępować mechanizmy należące do różnych kategorii.
Ból trzewny
Ból trzewny powstaje w związku z aktywacją dróg czuciowych związanych z narządami wewnętrznymi. W porównaniu z bólem somatycznym jest zwykle mniej precyzyjnie zlokalizowany i częściej ma charakter rozlany.
Ból trzewny może być wywoływany między innymi przez rozciąganie narządu, niedokrwienie, zapalenie lub skurcz mięśni gładkich. Charakterystyczne jest także występowanie bólu rzutowanego, czyli odczuwania bólu w obszarze oddalonym od narządu będącego jego źródłem. Zjawisko to wiąże się między innymi ze zbieżnością informacji pochodzących z trzewi i struktur somatycznych na wspólnych neuronach ośrodkowego układu nerwowego.
Różnicowanie Klasyfikacja bólu jako nocyceptywnego opiera się na stwierdzeniu związku bólu z rzeczywistym lub zagrażającym uszkodzeniem tkanki nienerwowej oraz aktywacją nocyceptorów. Nie istnieje jednak pojedyncze badanie pozwalające jednoznacznie określić mechanizm bólu we wszystkich sytuacjach klinicznych. W praktyce bierze się pod uwagę łącznie wywiad, badanie kliniczne oraz, zależnie od sytuacji, wyniki badań dodatkowych.
Ból neuropatyczny jest spowodowany uszkodzeniem lub chorobą układu somatosensorycznego. W bólu nocyceptywnym układ ten funkcjonuje natomiast prawidłowo, a źródłem sygnału jest aktywacja nocyceptorów związana z rzeczywistym lub zagrażającym uszkodzeniem tkanki nienerwowej.
Ból nocyplastyczny wynika ze zmienionej nocycepcji mimo braku wyraźnych dowodów na rzeczywiste lub zagrażające uszkodzenie tkanek powodujące aktywację obwodowych nocyceptorów oraz braku uszkodzenia lub choroby układu somatosensorycznego wystarczających do wyjaśnienia bólu. Kategorie te nie wykluczają się wzajemnie – u jednej osoby mogą współistnieć mechanizmy nocyceptywne, neuropatyczne i nocyplastyczne.
Obecność sensytyzacji obwodowej lub ośrodkowej nie pozwala sama w sobie na zakwalifikowanie bólu do jednej z tych kategorii. W szczególności sensytyzacja ośrodkowa nie jest synonimem bólu nocyplastycznego i może występować również w innych rodzajach bólu.
Historia pojęcia Współczesna definicja bólu nocyceptywnego została ujęta w zaktualizowanej terminologii IASP z 2011 roku. Określono go w niej jako ból wynikający z rzeczywistego lub zagrażającego uszkodzenia tkanki nienerwowej i aktywacji nocyceptorów, podkreślając prawidłowe funkcjonowanie układu somatosensorycznego i odróżnienie tego mechanizmu od bólu neuropatycznego.
Podział na mechanizmy nocyceptywne i neuropatyczne nie obejmował jednak części przewlekłych stanów bólowych. W 2016 roku Eva Kosek i współautorzy zaproponowali wprowadzenie trzeciego deskryptora mechanistycznego. W 2017 roku IASP przyjęło termin nociplastic pain – ból nocyplastyczny – jako trzeci podstawowy deskryptor mechanistyczny, obok bólu nocyceptywnego i neuropatycznego.
Zobacz też
ból nocycepcja nocyceptor ból neuropatyczny ból nocyplastyczny sensytyzacja hiperalgezja allodynia
Przypisy
Kategoria:Ból