Interwencja Ottavianiego (, pol. Krótka analiza krytyczna Novus Ordo Missae) – potoczna nazwa studium teologicznego z 1969 roku, zawierającego krytykę nowego porządku sprawowania mszy oraz pierwszej wersji Institutio Generalis Missalis Romani. Dokument został przedstawiony papieżowi Pawłowi VI wraz z listem przewodnim podpisanym przez kardynałów Alfredo Ottavianiego i Antonio Bacciego, datowanym na 25 września 1969 roku.

Nazwa dokumentu pochodzi od nazwiska Ottavianiego, emerytowanego prefekta Kongregacji Nauki Wiary. Kardynałowie nie byli jednak autorami całego studium. W liście przewodnim określono je jako dzieło grupy biskupów, teologów, liturgistów i duszpasterzy. Tekst rozpowszechniono pierwotnie bez podania nazwisk autorów.

Geneza Podstawą reformy rytu rzymskiego była konstytucja o liturgii Sacrosanctum concilium, przyjęta przez Sobór Watykański II. Sobór zalecił taką modyfikację porządku mszy, aby wyraźniej ukazać znaczenie jej części, ich wzajemny związek oraz ułatwić wiernym czynne uczestnictwo w liturgii.

W październiku 1967 roku uczestnikom pierwszego zgromadzenia Synodu Biskupów przedstawiono eksperymentalną missa normativa, opracowaną w ramach rady do wykonania soborowej konstytucji o liturgii. Jej ogólna struktura otrzymała 71 głosów aprobujących, 43 głosy przeciwne i 62 głosy aprobujące warunkowo; czterech uczestników wstrzymało się od głosu.

3 kwietnia 1969 roku Paweł VI ogłosił konstytucję apostolską Missale Romanum, zapowiadającą nowy Mszał rzymski. Papież wskazał jako najważniejsze elementy reformy między innymi poszerzenie zestawu czytań biblijnych, zwiększenie liczby prefacji oraz dodanie trzech nowych modlitw eucharystycznych do dotychczasowego Kanonu rzymskiego.

Krótka analiza krytyczna została opatrzona datą 5 czerwca 1969 roku, przypadającą wówczas w uroczystość Bożego Ciała. Według historyka Yves’a Chirona istotną rolę w jej opracowaniu odegrali dominikański teolog Michel Guérard des Lauriers oraz włoska pisarka Cristina Campo. Pełny skład grupy przygotowującej dokument nie został oficjalnie ujawniony.

Kardynałowie Ottaviani i Bacci dołączyli do studium własny list przewodni. Stwierdzili w nim, że nowy porządek mszy, ze względu na zawarte w nim elementy dopuszczające różne interpretacje, stanowi – w ich ocenie – „uderzające odejście od katolickiej teologii Mszy” sformułowanej podczas XXII sesji Soboru Trydenckiego.

Treść Studium składało się z ośmiu rozdziałów. Autorzy analizowali zarówno tekst nowego Ordo Missae, jak i towarzyszące mu Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego. Ich krytyka dotyczyła przede wszystkim sposobu przedstawienia ofiarnego charakteru mszy, rzeczywistej obecności Chrystusa w Eucharystii, roli kapłana oraz relacji między celebransem a zgromadzeniem wiernych.

Określenie mszy Jednym z głównych przedmiotów krytyki był punkt 7 pierwszej wersji Ogólnego wprowadzenia, określający mszę jako święte zgromadzenie Ludu Bożego zebranego pod przewodnictwem kapłana w celu sprawowania pamiątki Pana. Autorzy studium zarzucali tej formule, że nie wymieniała wprost:

ofiarnego i przebłagalnego charakteru mszy; rzeczywistej i substancjalnej obecności Chrystusa pod postaciami eucharystycznymi; sakramentalnej funkcji kapłana dokonującego konsekracji; wartości ofiary eucharystycznej niezależnej od obecności zgromadzenia.

Zdaniem autorów częste stosowanie określeń takich jak „Wieczerza Pańska”, „uczta paschalna”, „zgromadzenie” i „pamiątka” mogło prowadzić do przesunięcia akcentu z sakramentalnego uobecnienia ofiary krzyżowej na wspólnotową ucztę.

Ofiarny charakter Eucharystii Studium zarzucało nowemu porządkowi niedostateczne wyrażenie przebłagalnego charakteru mszy. Autorzy krytykowali zastąpienie tradycyjnych modlitw ofertorium formułami błogosławieństwa nad chlebem i winem. Ich zdaniem nowe teksty podkreślały przede wszystkim dary będące owocem ziemi i pracy człowieka, nie zaś ofiarowanie Chrystusa jako żertwy.

Krytyka obejmowała także określenie modlitwy eucharystycznej jako modlitwy dziękczynienia i uświęcenia. Autorzy uważali, że opis ten nie wskazywał wystarczająco jasno, kto składa ofiarę oraz jaka jest jej natura.

Rzeczywista obecność i konsekracja Autorzy twierdzili, że pierwsza wersja Ogólnego wprowadzenia zbyt rzadko i nieprecyzyjnie odnosiła się do nauki o transsubstancjacji oraz trwałej obecności Chrystusa pod postaciami eucharystycznymi.

Za przejaw osłabienia widzialnych znaków tej wiary uznali między innymi:

zmniejszenie liczby przyklęknięć i znaków krzyża; uproszczenie przepisów dotyczących oczyszczania naczyń liturgicznych; możliwość ustawienia tabernakulum poza głównym ołtarzem; możliwość używania ołtarzy pozbawionych kamienia ołtarzowego i relikwii; ograniczenie liczby obrusów ołtarzowych.

Krytykowali również umieszczenie słów konsekracji w ramach „opowiadania o ustanowieniu”. Ich zdaniem mogło to sugerować, że są one jedynie narracją o wydarzeniach Ostatniej Wieczerzy, a nie formułą sakramentalną wypowiadaną przez kapłana działającego in persona Christi.

Kapłan i zgromadzenie W studium zarzucono reformie pomniejszenie sakramentalnej roli kapłana. Według autorów nowy porządek przedstawiał go przede wszystkim jako przewodniczącego zgromadzenia, podczas gdy tradycyjna liturgia mocniej podkreślała jego działanie w osobie Chrystusa oraz funkcję ofiarnika.

Za nadmierne uznano jednocześnie eksponowanie czynnego udziału zgromadzenia i jego kapłaństwa wspólnego. Autorzy obawiali się, że niewystarczające odróżnienie kapłaństwa powszechnego wiernych od kapłaństwa hierarchicznego może prowadzić do błędnego przekonania, że zgromadzenie posiada autonomiczną władzę składania ofiary eucharystycznej.

Język i tradycja liturgiczna Autorzy sprzeciwiali się ograniczeniu używania łaciny oraz przewidywali osłabienie pozycji śpiewu gregoriańskiego. Twierdzili również, że szeroki zakres adaptacji powierzonych konferencjom episkopatów może doprowadzić do zróżnicowania praktyki liturgicznej i osłabienia jedności rytu rzymskiego.

W zakończeniu dokumentu postulowali zachowanie możliwości odprawiania mszy według Mszału promulgowanego przez Piusa V. Kardynałowie Ottaviani i Bacci prosili Pawła VI, aby nie pozbawiał wiernych dostępu do wcześniejszej formy liturgii rzymskiej.

Reakcja Stolicy Apostolskiej Według Yves’a Chirona Paweł VI przekazał studium do zbadania Kongregacji Nauki Wiary. Jej prefekt, kardynał Franjo Šeper, w odpowiedzi z 12 listopada 1969 roku uznał, że dokument zawierał liczne stwierdzenia powierzchowne, przesadne, niedokładne, jednostronne lub błędne.

Podczas audiencji generalnej 19 listopada 1969 roku Paweł VI odniósł się do zarzutów dotyczących ciągłości doktrynalnej. Oświadczył, że w istocie tradycyjnej mszy nie nastąpiła zmiana, a nowy porządek nadal wyraża jedność Ostatniej Wieczerzy, ofiary krzyżowej i jej bezkrwawego sakramentalnego uobecnienia.

Tydzień później papież omówił znaczenie języków narodowych oraz przyznał, że ograniczenie łaciny stanowiło utratę części wielowiekowego dziedzictwa liturgicznego. Uzasadniał zmianę potrzebą lepszego rozumienia modlitw i pełniejszego udziału wiernych. Ponownie podkreślił, że podstawowa struktura oraz teologiczne i duchowe znaczenie mszy pozostały niezmienione.

Zmiany w Ogólnym wprowadzeniu W typicznym wydaniu Mszału rzymskiego z 1970 roku Ogólne wprowadzenie zostało uzupełnione piętnastopunktowym wstępem doktrynalnym oraz zmieniono szereg jego przepisów. Rozszerzono między innymi punkt 7, wskazując, że podczas mszy:

uobecniana jest ofiara krzyżowa; kapłan przewodniczy zgromadzeniu, działając w osobie Chrystusa; Chrystus jest obecny w zgromadzeniu, w osobie szafarza i w swoim słowie; pod postaciami eucharystycznymi jest obecny substancjalnie i trwale.

Modyfikacje nie oznaczały wycofania nowego porządku mszy, czego domagali się autorzy studium. Struktura rytu pozostała zasadniczo niezmieniona, natomiast jego oficjalne wprowadzenie otrzymało bardziej rozbudowane wyjaśnienie doktrynalne.

Recepcja Interwencja Ottavianiego stała się jednym z najczęściej przywoływanych dokumentów w krytyce posoborowej reformy liturgicznej, szczególnie w środowiskach związanych z tradycjonalizmem katolickim. Jej zwolennicy uznają ją za ostrzeżenie przed możliwością niekatolickiej interpretacji nowych tekstów, natomiast krytycy dokumentu wskazują, że analizował on wczesną wersję Ogólnego wprowadzenia, a część jego zarzutów została uwzględniona lub wyjaśniona przed wydaniem pełnego Mszału w 1970 roku.

Teolog Dawid Mielnik stwierdził, że ocena pierwotnego punktu 7 zależy od przyjętej metodologii. W obrębie katolickiego systemu teologicznego określenie mszy jako zgromadzenia i pamiątki nie musi być niekatolickie. Zarzut braku wystarczającej precyzji może być jednak uzasadniony, gdy uwzględni się odmienne znaczenie tych samych określeń w różnych wyznaniach chrześcijańskich.

Zobacz też Novus Ordo Missae Msza trydencka Reforma liturgiczna soboru watykańskiego II Ruch liturgiczny Indult Agathy Christie Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Krótka analiza krytyczna Novus Ordo Missae – tekst polskiego przekładu The Ottaviani Intervention – tekst angielski w Internet History Sourcebooks Project Konstytucja apostolska Missale Romanum

Kategoria:Liturgia katolicka Kategoria:Tradycjonalizm katolicki Kategoria:Teologia katolicka Kategoria:Sobór watykański II