Witraże Mehoffera we Fryburgu – zespół trzynastu kompozycji witrażowych autorstwa polskiego malarza Józefa Mehoffera (1869–1946), wykonanych w latach 1895–1936 dla katedry św. Mikołaja we Fryburgu. Cykl, realizowany przez ponad cztery dekady przez fryburski warsztat witrażowniczy Kirsch & Fleckner, uchodzi za jedno z najważniejszych dokonań europejskiej secesji w dziedzinie witrażownictwa i za główne dzieło Mehoffera. Najsłynniejsze okno zespołu, Męczennicy, zostało nagrodzone złotym medalem na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1900 roku.

thumb|alt=Secesyjny witraż przedstawiający czterech świętych męczenników w wąskich lancetach|Witraż Męczennicy (1901) – nagrodzony złotym medalem na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1900

Geneza i konkurs Inicjatywę odnowienia oszkleń ówczesnej kolegiaty św. Mikołaja podjęło w 1892 roku miejscowe Bractwo Najświętszego Sakramentu (Confrérie du Saint-Sacrement). W 1895 roku ogłoszono międzynarodowy konkurs na projekt witraży, którego doradcą był czołowy szwajcarski historyk sztuki Johann Rudolf Rahn. Spośród nadesłanych prac jury najwyżej oceniło projekt Apostołowie nieznanego wówczas, dwudziestosześcioletniego artysty z Krakowa. Pierwsze nagrodzone okno zamontowano w listopadzie 1896 roku, co zapoczątkowało wieloletnią współpracę Mehoffera z fryburską świątynią. W 1924 roku kolegiata została podniesiona do rangi katedry diecezji Lozanny, Genewy i Fryburga.

Realizacja cyklu Powstawanie zespołu objęło lata 1895–1936 i przebiegało w dwóch zasadniczych etapach. W pierwszym (ok. 1896–1919) Mehoffer wypełnił witrażami dwudzielne okna kaplic naw bocznych: Apostołowie, Matka Boska Zwycięska, Męczennicy, Najświętszy Sakrament, Hołd Trzech Króli, Święci i Święte, Diakoni i Biskupi oraz Błogosławiony Mikołaj z Flüe. W etapie drugim (lata 20. i 30. XX w.) artysta zaprojektował dekorację prezbiterium: trójokienny program trynitarny (Bóg Ojciec, Bóg Syn, Duch Święty) oraz dwa okna „historyczne” – Fryburg Kościelny i Fryburg Świecki. Montaż dwóch ostatnich latem 1936 roku zamknął realizację całego cyklu.

Wszystkie witraże wykonał fryburski warsztat Kirsch & Fleckner, z którym Mehoffer ściśle współpracował, osobiście dobierając tafle szkła. Projekty (kartony i studia rysunkowe) zachowały się w znacznej części w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, które prezentowało je m.in. na wystawie Mehoffer z Fryburga. Projekty witraży katedralnych.

Charakterystyka artystyczna Warsztat i technika Mehoffer potraktował ołowianą siatkę witraża nie jako konieczność konstrukcyjną, lecz jako autonomiczny środek wyrazu – gruby, ekspresyjny kontur budujący formę na sposób bliski emalii komórkowej (cloisonné), co bywa określane mianem linearyzmu secesyjnego. Stosował przede wszystkim szkło antyczne barwione w masie, żółcień srebrową (Silbergelb) i modelunek czernią szklarską (Schwarzlot), wykorzystując tafle o zmiennej grubości i fakturze dla uzyskania gry światła załamującego się w masie szkła.

Styl i ikonografia Formalnie cykl przeszedł ewolucję od miękkiej, pastelowej secesji okien najwcześniejszych, przez nasyconą, dramatyczną dekoracyjność okien dojrzałych (Męczennicy), po uproszczone, zmonumentalizowane formy bliskie art déco w oknach prezbiterium. Charakterystyczne dla zespołu są: dekoracyjny horror vacui (motywy pawich piór, maków, ostów, architektury fantastycznej) oraz wprowadzenie do szwajcarskiej katedry rysów i strojów nawiązujących do polskiego folkloru, co badacze wiążą z estetyką Młodej Polski.

Zestawienie witraży + Witraże Józefa Mehoffera w katedrze św. Mikołaja we Fryburgu Nr Tytuł Datowanie (montaż) Położenie w katedrze 1 Apostołowie proj. 1895, montaż 1896 kaplica nawy północnej (pierwsze okno cyklu) 2 Matka Boska Zwycięska proj. 1896, montaż 1898 kaplica nawy południowej 3 Męczennicy proj. 1899, montaż 1900 kaplica nawy północnej 4 Najświętszy Sakrament proj. 1900, montaż 1901 kaplica nawy południowej 5 Hołd Trzech Króli proj. 1904, montaż 1905 kaplica nawy północnej 6 Święci i Święte proj. 1909, montaż 1910 kaplica nawy południowej 7 Diakoni i Biskupi proj. 1914, montaż 1917 kaplica nawy północnej 8 Błogosławiony Mikołaj z Flüe proj. 1918, montaż 1919 kaplica nawy południowej 9 Bóg Ojciec proj. 1922, montaż 1923 okno centralne prezbiterium 10 Bóg Syn proj. 1922, montaż 1923 prezbiterium 11 Duch Święty proj. 1925, montaż 1926 prezbiterium 12 Fryburg Kościelny proj. 1934, montaż 1935 prezbiterium (okno „historyczne”) 13 Fryburg Świecki proj. 1932, montaż 1936 prezbiterium (okno „historyczne”) Datowanie montażu za monografią H. von Roda (1995).

Recepcja i znaczenie Cykl fryburski przyniósł Mehofferowi rozgłos w skali europejskiej już za życia. Witraż Męczennicy otrzymał złoty medal na Wystawie Powszechnej w Paryżu w 1900 roku. Realizacja była komentowana zarówno w prasie szwajcarskiej (m.in. teksty Josepha Berthiera w La Liberté oraz Alexandre’a Cingrii), jak i polskiej, gdzie funkcjonowała jako przykład „misterium polskiej sztuki za granicą”. W historii sztuki zespół bywa uznawany za dowód na to, że witraż może dorównać rangą malarstwu sztalugowemu.

Konserwacja Witraże objęte są stałym programem konserwatorskim prowadzonym przez fundację opiekującą się katedrą; od strony zewnętrznej zabezpieczono je szybami ochronnymi (Schutzverglasung). Dokumentacja warsztatu Kirsch & Fleckner, kluczowa dla badań nad techniką wykonania, trafiła w 1991 roku w depozyt Vitrocentre Romont.

Galeria

Zobacz też

Przypisy

Bibliografia Tadeusz Adamowicz, Witraże fryburskie Józefa Mehoffera. Monografia zespołu, Wrocław: Ossolineum, 1982. Hortensia von Roda, Die Glasmalereien von Józef Mehoffer in der Kathedrale St. Nikolaus in Freiburg i. Üe., Bern: GSK, 1995, ISBN 3-7165-0969-8. V. Sauterel, E. Noverraz, The Functioning and Development of Kirsch & Fleckner Stained Glass Workshop, „Folia Historiae Artium” 17 (2019).

Linki zewnętrzne Oficjalna strona – cyfrowa dokumentacja (gigapiksele) trzynastu witraży fryburskich Mehoffera, Fundacja Wirtualizacji Narodowego Dziedzictwa Kulturowego

Kategoria:Secesja Kategoria:Religia we Fryburgu Kategoria:Kultura w Szwajcarii Kategoria:Witraże Józefa Mehoffera