Gmach Szkoły Przemysłowej Żeńskiej – budynek szkolny znajdujący się w Krakowie, w Dzielnicy VII Zwierzyniec, na Półwsiu Zwierzynieckim, przy ulicy Władysława Syrokomli 21. Współcześnie siedziba Wydziału Architektury Wnętrz i Wydziału Grafiki Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki.

Historia Gmach szkoły przy ulicy Syrokomli powstał jako siedziba C.K. Szkoły Przemysłowej Żeńskiej, która kontynuowała tradycję Wyższych Kursów dla Kobiet, utworzonych w 1868 roku. Kursy, mające kształcić kobiety w obszarze nauk przyrodniczych, jak również o literaturze i sztuce w realiach ograniczonego dostępu kobiet do kształcenia na uczelniach wyższych, powołał Adrian Baraniecki, lekarz i działacz społeczny, od którego też nazwiska nazywane były one popularnie mianem „Baraneum”. Po śmierci założyciela w 1891 roku, Kursy oficjalnie nazwane zostały jego imieniem. Równolegle funkcjonującą instytucją kształcenia zawodowego kobiet były kursy robót ręcznych kobiecych powołane w 1882 roku przy Miejskiej Szkole Wydziałowej im. św. Scholastyki przy ulicy św. Marka 34. W 1885 roku uchwałą Rady Miasta Krakowa kursy te przekształcone zostały w Szkołę Praktycznych Robót Kobiecych przy Szkole Wydziałowej Żeńskiej. Po roku 1900 siedziba szkoły przeniesiona została do lokali przy ówczesnej ulicy Kolejowej 11 (obecnej ulicy Westerplatte), a w latach 1912–1913 roku instytucję upaństwowiono i przekształcono w C.K. Szkołę Przemysłową Żeńską. Rozwój placówki wymusił rozbudowę bazy dydaktycznej, co wiązało się z koniecznością stworzenia nowej siedziby szkoły. Brano pod uwagę różne lokalizacje dla budowy nowego gmachu, m.in. przy ulicy Szujskiego czy Asnyka. Ostatecznie Zarząd Miasta wygospodarował na ten cel teren na Półwsiu Zwierzynieckim, ówcześnie XII dzielnicy katastralnej miasta, włączonej w jego granice kilka lat wcześniej, w roku 1909. Grunty te zostały uwolnione pod realizację zabudowy kubaturowej po likwidacji Bastionu I „Zwierzyniec”, stanowiącego element umocnień Twierdzy Kraków.

Projekt gmachu szkoły sporządził Jan Zawiejski, ówczesny architekt miejski. Głównym inwestorem budowy, z uwagi na państwowy charakter szkoły, było Ministerstwo Robót Publicznych w Wiedniu, co w projekcie budynku zaakcentowano wielką płaskorzeźbą dwugłowego orła austriackiego w centralnej części fasady. Roboty budowlane zaczęto w 1913 roku. Do momentu wybuchu I wojny światowej ukończono zasadnicze prace konstrukcyjne. Budynek był zadaszony, jednak wciąż nieukończony, szczególnie wewnątrz. Wojna spowodowała przerwanie prac wykończeniowych, a w jej trakcie budowany obiekt został zarekwirowany na potrzeby armii. Po opuszczeniu budynku przez wojsko, wciąż nieukończony obiekt, jako nieużytkowany, zaczęli zasiedlać inwalidzi wojenni. Fasadę gmachu ukończono w roku 1916. Wnętrza wykańczano już po wojnie, w latach 1919–1921. Gmach szkoły był pierwszym budynkiem, jaki powstał przy wytyczonej około 1911 roku ulicy Syrokomli. Większość sąsiadującej z nim zabudowy ulicy powstała w latach 20. i 30. XX wieku.

Po I wojnie światowej budynek stał się siedzibą funkcjonującej już pod auspicjami rządu polskiego Państwowej Szkoły Zawodowej Żeńskiej. Po wybuchu II wojny światowej i w realiach niemieckiej okupacji Krakowa, w 1941 roku placówka została wykwaterowana z gmachu i przeniesiona do budynku Gimnazjum św. Rodziny przy ulicy Pędzichów. W 1945 roku, po wyzwoleniu miasta, budynek szkoły przy ulicy Syrokomli został przekształcony w szpital wojskowy. Obiekt zwrócono szkole dopiero w 1946 roku, lecz w roku 1951 została ona powtórnie przeniesiona do zajmowanego w latach okupacji budynku przy ulicy Pędzichów. Gmach przy ulicy Syrokomli przekazano tymczasem Szkole Budowlanej. Ta ostatnia rezydowała w budynku do 1959 roku, gdy obiekt powtórnie oddano w użytkowanie Szkole Zawodowej Żeńskiej, przeorganizowanej w powojennych latach w zespół szkół obejmujący m.in. Technikum Odzieżowe i Zasadniczą Szkołę Odzieżową. W 1969 roku szkole nadano imię Stanisława Wyspiańskiego, a w roku 1973 władze oświatowe nadały placówce status Szkoły Zbiorczej pod nazwą Zespołu Szkół Odzieżowych nr 1 w Krakowie. Szkoła zajmowała gmach przy ulicy Syrokomli do 2012 roku, gdy jej siedziba na podstawie uchwały Rady Miasta Krakowa została przeniesiona do budynku przy ulicy Cechowej w Dzielnicy XI Podgórze Duchackie.

Opuszczony przez Zespół Szkół Odzieżowych gmach został wystawiony przez gminę na licytację. Pierwotną cenę wywoławczą ustalono na 14 mln złotych. Łącznie przeprowadzone zostały trzy przetargi, a cena wywoławcza finalnie obniżona do 8,4 mln złotych, lecz mimo tego nie wpłynęła żadna oferta zakupu budynku. Ostatecznie w maju 2015 roku miasto sprzedało gmach Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki za kwotę 8,6 mln złotych płatną w dziesięciu ratach. W 2017 roku uczelnia rozpoczęła remont budynku pod kątem umiejscowienia w mim siedziby Wydziału Architektury Wnętrz i Wydziału Grafiki. Projekt przebudowy gmachu sporządził architekt Krzysztof Kiendra. Pierwotnie zakładano ukończenie prac budowlanych i przekazanie budynku do użytkowania nowej instytucji w 2019 roku. Niedostatek funduszy na dokończenie remontu spowolnił jednak modernizację obiektu. Finalnie remont zakończono w październiku 2023 roku. W ramach modernizacji w obiekcie wzmocniono stropy i wymieniono instalację centralnego ogrzewania, a także zainstalowano nowoczesny system oświetleniowy, wentylację mechaniczną z odzyskiem ciepła i system zarządzania energią dla obiektu. Przeprowadzono również adaptację poddasza, gdzie umiejscowione zostały pracownie. Budynek ocieplono i przystosowano do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Koszt inwestycji wyniósł łącznie 55 mln złotych, z czego większość, bo 40 mln pochodziło ze środków rządowych. Część prac modernizacyjnych uzyskała ponadto dofinansowanie z funduszy Unii Europejskiej.

Architektura Styl architektoniczny budynku określany jest jako secesyjny z wpływami neoklasycyzmu i modernizmu, wykazujący podobieństwo do wiedeńskich realizacji Ottona Wagnera. Czterokondygnacyjny gmach został zaprojektowany w układzie trzech skrzydeł na planie litery „U” z podwórzem od strony wewnętrznej. Od strony ulicy monumentalność obiektu akcentuje trzynastoosiowa fasada z centralnie usytuowanym ryzalitem, mieszczącym wejście główne. Na osi ryzalitu, na wysokości drugiego piętra umiejscowiono jeszcze w 1916 roku płaskorzeźbę orła w koronie, nawiązującą do polskiej symboliki narodowej, w miejscu, gdzie pierwotny projekt przewidywał nigdy niezrealizowaną rzeźbę orła austriackiego. Poniżej, na wysokości pierwszego piętra, rozerwany fronton wieńczy rzeźbiony wizerunek herbu Krakowa. Parter budynku w fasadzie od wyższych kondygnacji oddziela gzyms, a piętro drugie od trzeciego ornament z motywem plecionki, nawiązujący zapewne do rzemiosł nauczanych w szkole. Przy czym pierwotny projekt przewidywał w tym miejscu ornament roślinny. Pomiędzy przeplatającymi się w ornamencie liniami zakomponowano monogramy, łączące litery „S”, „P” i „Ż”, odnoszące się do nazwy pierwszej szkoły rezydującej w gmachu. Rzędy monumentalnych okien od pierwszego piętra wzwyż oddzielają od siebie lizeny. Fasadę wieńczy znacznie wystający poza obrys elewacji gzyms zdobiony ząbkami. Poniżej niego, u szczytu ryzalitu, widnieje napis „I P Szkoła Przemysłowa Żeńska”.

Wnętrze gmachu w pierwszych latach pomieściło m.in. po trzy sale do haftu, szycia bielizny („białego szycia”) i krawiectwa („krawieczyzny”), salę do rysunku, pełniącą również funkcję auli, bibliotekę, kuchnię ze spiżarnią, garderoby oraz duże, pięciopokojowe mieszkanie dyrektora. Na podwórzu zbudowano dom tercjana, obok którego zaprojektowano dwa ogródki: prywatny ogród dyrekcji oraz ogródek warzywny. Po modernizacji z lat 2017–2023 i przekazaniu gmachu w użytkowanie wydziałom Architektury Wnętrz i Grafiki ASP, w budynku umieszczono m.in. pracownie grafiki warsztatowej, malarskie i rysunku, jak również pracownie druku trójwymiarowego i wycinarek laserowych, modelarnie meblowe, a także pracownie projektowania komputerowego. W gmachu ponadto swoją siedzibę ma prowadzona przez Wydział Grafiki „Galeria Syrokomli 21”, w której organizowane są rozliczne wystawy, przeważnie czasowe. Łączna powierzchnia budynku po remoncie wynosi blisko 5000 m².

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Budynki szkół i instytucji badawczych w Krakowie Kategoria:Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Dzielnica VII Zwierzyniec