thumb|Próba do opery Solaris, Kraków 2024
Solaris – opera elektroniczna skomponowana przez Karola Nepelskiego do libretta i w reżyserii Waldemara Raźniaka, oparta na powieści Stanisława Lema z 1961 roku. Premiera odbyła się 26 czerwca 2008 na festiwalu Malta w Poznaniu. Nowa inscenizacja miała premierę 1 lutego 2024 w Narodowym Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS w Krakowie, w ramach 16. edycji festiwalu Opera Rara.
Opera łączy grę dramatyczną aktorów, muzykę instrumentalną w wykonaniu Hashtag Ensemble oraz śpiew generowany przez sztuczną inteligencję i elektronikę na żywo. Jest jedną z kilku operowych adaptacji powieści Lema, obok dzieł Michaela Obsta (1996), Enrica Correggi (2011), Detleva Glanerta (2012) i Dai Fujikury (2015).
Geneza Nepelski i Raźniak rozpoczęli pracę nad operą w trakcie studiów na Akademii Muzycznej w Krakowie. W maju 2007 zaprezentowano uwerturę i trzy sceny w Teatrze Słowackiego w Krakowie. Muzykolog Tomasz Handzlik opisał dzieło jako „dalekie od utartych wzorców, nowoczesne i pełne dynamizmu". Pełna premiera odbyła się 26 czerwca 2008 w starej drukarni podczas festiwalu Malta w Poznaniu.
W 2013 roku Raźniak i Nepelski stworzyli superprodukcję audiobookową Solaris dla platformy Audioteka, z udziałem Roberta Więckiewicza jako Krisa Kelvina i Magdaleny Cieleckiej jako Harey.
W 2024 roku powstała nowa inscenizacja na zamówienie festiwalu Opera Rara, we koprodukcji Narodowego Starego Teatru, Hashtag Ensemble i Warszawskiego Towarzystwa Scenicznego.
Muzyka i innowacje Partytura opery opiera się na trzech warstwach kompozycyjnych: grze aktorskiej (aktorzy dramatyczni, nie śpiewacy operowi), muzyce instrumentalnej (Hashtag Ensemble) oraz elektronice na żywo ze śpiewem generowanym przez sztuczną inteligencję.
System elektroniki na żywo, zaprojektowany przez Piotra Madeja, przetwarza głosy aktorów w hybrydowe tekstury wokalne – algorytm łączy próbki wokalne z syntezą granularną dialogów scenicznych, tworząc efekt „śpiewu" bez udziału tradycyjnych śpiewaków operowych. Jan Topolski w recenzji dla „Dwutygodnika" zauważył, że partytura wykorzystuje techniki kompozycji spektralnej inspirowane twórczością Gérarda Griseya i Kaija Saariaho.
Premiera 2024 i wznowienia Premiera nowej inscenizacji odbyła się 1 lutego 2024 w Narodowym Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS – jedynym synchrotronie w Europie Środkowo-Wschodniej, działającym przy Uniwersytecie Jagiellońskim. Wybór miejsca nie był przypadkowy – reżyser wyjaśnił, że dynamika cząstek przyspieszanych do prędkości bliskiej światłu stanowi metaforę sposobów komunikacji Oceanu w powieści Lema. Widzowie przechodzili przez „procedury dekontaminacyjne" i zwiedzali obiekt w towarzystwie personelu w srebrnych kombinezonach, zanim trafili na spektakl.
W ramach festiwalu Opera Rara 2024 odbyły się cztery pokazy (1–4 lutego). W październiku 2024 operę wznowiono w Teatrze Łaźnia Nowa w Krakowie (11–13 października), tym razem z angielskimi napisami. 14 grudnia 2024 spektakl został zaprezentowany w Galerii Szyb Wilsona w Katowicach, w ramach programu „Tydzień Człowieczeństwa w Mieście Nauki" – części obchodów Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024.
Kulisy realizacji inscenizacji w synchrotronie ukazał 30-minutowy reportaż Solaris: Opera w reżyserii Mateusza Barana, wyemitowany w cyklu Wydarzenia TVP 8 maja 2024.
Obsada (inscenizacja 2024) Twórcy Funkcja Osoba Muzyka Karol Nepelski Libretto i reżyseria Waldemar Raźniak Kierownictwo muzyczne Lilianna Krych Scenografia i kostiumy Barbara Guzik Reżyseria świateł Ada Bystrzycka Realizacja dźwięku Marek Suberlak
Aktorzy Postać Wykonawca Gibarian Roman Gancarczyk Starszy człowiek Krzysztof Globisz Snaut Adam Nawojczyk Rhea (Harey) Karolina Staniec Kris Kelvin Krzysztof Zawadzki
Hashtag Ensemble Instrument Wykonawca Flety Ania Karpowicz Akordeon Paweł Janas Skrzypce Marta Piórkowska Altówka Aleksandra Demowska-Madejska Kontrabas Mateusz Loska Perkusja Magdalena Kordylasińska-Pękala Saksofony (gościnnie) Krzysztof Gunka Perkusja (gościnnie) Aleksander Wnuk Wiolonczela (gościnnie) Robert Dacko Elektronika na żywo Piotr Madej
Odbiór krytyczny Jan Topolski na łamach „Dwutygodnika" poświęcił operze obszerną analizę, stawiając pytanie o „nowy przełom" w solarystyce i podkreślając nowatorskie zastosowanie technik spektralnych oraz AI-generowanego śpiewu. Magdalena Mikrut-Majeranek w recenzji dla Teatrologii.info nazwała spektakl „intrygującą, multimedialną adaptacją" i „przykładem synergii literatury, sztuki i nowych technologii", zaznaczając, że rozmieszczenie orkiestry „przypomina układ elektronów na powłokach atomowych", pełniąc funkcję „pulsującego oceanu Solaris". Recenzentka uznała, że opera „wyznacza nowy kierunek w rozwoju sztuki scenicznej".
Tomasz Domagała (domagalasiekultury.pl) napisał po wznowieniu w Łaźni Nowej, że „nie widział tak mocnej adaptacji Solaris – wiernej Lemowi, a jednocześnie inteligentnej i chwytającej współczesne lęki".
Historia wykonań Data Miejsce Uwagi Maj 2007 Teatr Słowackiego, Kraków Pokaz fragmentów (uwertura + 3 sceny) 26 czerwca 2008 Malta Festival, Poznań Premiera 1–4 lutego 2024 NCPS SOLARIS, Kraków Nowa inscenizacja, Opera Rara 2024 (4 pokazy) 11–13 października 2024 Teatr Łaźnia Nowa, Kraków Wznowienie z angielskimi napisami (3 pokazy) 14 grudnia 2024 Galeria Szyb Wilsona, Katowice Europejskie Miasto Nauki Katowice 2024
Przypisy
Kategoria:Opery w języku polskim Kategoria:Opery XXI wieku Kategoria:Muzyka elektroniczna Kategoria:Stanisław Lem Kategoria:Kultura w Krakowie