Uderzenia gorąca (także napady gorąca; ang. hot flashes, hot flushes) – nagłe, krótkotrwałe epizody uczucia ciepła, zwykle obejmujące twarz, szyję i górną część klatki piersiowej, często z towarzyszącym zaczerwienieniem skóry, poceniem się, kołataniem serca, uczuciem niepokoju i następowymi dreszczami. Są zaliczane do objawów naczynioruchowych () i najczęściej występują w okresie okołomenopauzalnym oraz po menopauzie, ale mogą pojawiać się także po menopauzie wywołanej zabiegowo lub farmakologicznie. Nocną postacią tych dolegliwości są nocne poty.

Obraz kliniczny Pojedynczy epizod trwa zwykle od około 30 sekund do 5 minut i może występować od kilku razy w tygodniu do wielu razy w ciągu dnia. Pojedynczemu napadowi mogą towarzyszyć nadmierne pocenie się, ból lub zawroty głowy, uczucie osłabienia, kołatanie serca, uczucie niepokoju oraz następcze dreszcze. Część osób zauważa nasilenie objawów po ekspozycji na wysoką temperaturę otoczenia, po gorących napojach albo w sytuacjach stresu emocjonalnego.

Nocne poty Za nocną postać objawów naczynioruchowych uważa się nocne poty, czyli epizody nagłego uczucia gorąca i pocenia się występujące podczas snu. Mogą one prowadzić do wybudzeń, pogorszenia ciągłości snu i wtórnego zmęczenia w ciągu dnia.

Wpływ na jakość życia Uderzenia gorąca i nocne poty mogą istotnie obniżać jakość życia. Częste objawy naczynioruchowe wiążą się z gorszą jakością snu, zmęczeniem, pogorszeniem nastroju, trudnościami z koncentracją oraz ograniczeniem codziennego funkcjonowania, w tym aktywności zawodowej.

Epidemiologia Uderzenia gorąca należą do najczęstszych dolegliwości okresu menopauzalnego; objawy naczynioruchowe występują u ponad 80% kobiet w czasie transformacji menopauzalnej. W badaniu SWAN mediana czasu trwania częstych objawów naczynioruchowych wynosiła 7,4 roku, a po ostatniej miesiączce utrzymywały się one medianowo jeszcze 4,5 roku. Dłuższy przebieg obserwowano zwłaszcza u kobiet, u których objawy zaczynały się wcześnie w transformacji menopauzalnej.

Czynniki ryzyka Do czynników związanych z częstszym występowaniem lub większym nasileniem objawów naczynioruchowych należą otyłość, podwyższony wskaźnik masy ciała, palenie tytoniu oraz większe nasilenie lęku, objawów depresyjnych i stresu. W badaniach kohortowych szczególnie wyraźny związek wykazano dla palenia tytoniu i otyłości.

Patofizjologia Patogeneza uderzeń gorąca nie jest w pełni wyjaśniona. Najczęściej przyjmuje się, że kluczową rolę odgrywa spadek stężenia estrogenów oraz związane z nim zaburzenie czynności podwzgórzowego ośrodka termoregulacji, prowadzące do zwężenia tzw. i nadmiernej odpowiedzi naczynioruchowej na niewielkie zmiany temperatury wewnętrznej. W mechanizmie objawu uczestniczą także układy neuroprzekaźnikowe z udziałem między innymi noradrenaliny, serotoniny oraz neuronów KNDy (kisspeptyna, neurokinina B i dynorfina).

Związek z ryzykiem sercowo-naczyniowym W piśmiennictwie opisywano związek między objawami naczynioruchowymi a niekorzystnym profilem sercowo-naczyniowym, obejmującym między innymi wyższe ciśnienie tętnicze, insulinooporność, niekorzystny profil lipidowy oraz markery subklinicznej miażdżycy. Metaanalizy badań obserwacyjnych sugerują, że obecność uderzeń gorąca i nocnych potów może współwystępować ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, jednak część obserwowanego związku można wyjaśnić klasycznymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego, a zależność przyczynowa nie została jednoznacznie ustalona.

Rozpoznanie Rozpoznanie ma zwykle charakter kliniczny i opiera się na typowym obrazie napadów oraz kontekście wieku i fazy życia reprodukcyjnego pacjentki. W przypadkach nietypowych lub niezwiązanych z menopauzą uwzględnia się diagnostykę różnicową, obejmującą między innymi guzy rakowiakowe, mastocytozę, raka rdzeniastego tarczycy, guz chromochłonny i nadczynność tarczycy; podobne objawy mogą wywoływać także niektóre leki.

Występowanie poza naturalną menopauzą Uderzenia gorąca mogą występować także poza naturalną menopauzą, zwłaszcza w stanach nagłego lub przedwczesnego niedoboru hormonów płciowych. Dotyczy to między innymi pierwotnej niewydolności jajników, obustronnego usunięcia jajników, chemioterapii oraz terapii przeciwhormonalnych, które prowadzą do gwałtownego spadku stężenia estrogenów. U mężczyzn objaw ten obserwuje się przede wszystkim podczas stosowanej w leczeniu raka gruczołu krokowego; dolegliwości mogą dotyczyć nawet około 80% leczonych i niekiedy istotnie zaburzają codzienne funkcjonowanie.

Leczenie W łagodnych przypadkach stosuje się przede wszystkim postępowanie niefarmakologiczne, takie jak unikanie przegrzania, ubiór warstwowy, chłodne napoje i identyfikacja czynników wyzwalających. U osób z dolegliwościami istotnie obniżającymi jakość życia najskuteczniejszą metodą leczenia objawów naczynioruchowych związanych z menopauzą pozostaje menopauzalna terapia hormonalna, o ile nie ma przeciwwskazań; dobór leczenia powinien być zindywidualizowany z uwzględnieniem wieku, czasu od menopauzy, profilu ryzyka i preferencji pacjentki. Gdy leczenie hormonalne jest niewskazane lub nieakceptowane, wykorzystuje się wybrane metody niehormonalne, w tym niektóre leki z grupy SSRI i SNRI, gabapentynę, oksybutyninę oraz leki działające na układ neurokininy B, w tym antagonistów receptora NK3, takich jak . Do leków niehormonalnych o potwierdzonej skuteczności należą także paroksetyna w małej dawce oraz inne preparaty dobierane zależnie od nasilenia objawów, chorób współistniejących i profilu bezpieczeństwa. Klonidyna była dawniej stosowana jako jedna z terapii niehormonalnych, jednak jej skuteczność jest ograniczona, a działania niepożądane – takie jak hipotensja, zawroty głowy, suchość w ustach, senność i zaparcia – występują stosunkowo często; z tego względu część współczesnych zaleceń nie rekomenduje jej rutynowego stosowania.

Klasyfikacja ICD W ICD-10, napadowe zaczerwienienie i uczucie gorąca opisywane jako objaw nieswoisty są sklasyfikowane pod kodem R23.2 (Flushing), natomiast uderzenia gorąca związane z menopauzą mogą być ujmowane pod kodem N95.1 (Menopausal and female climacteric states). W ICD-11 uderzenia gorąca związane z menopauzą znajdują się pod kategorią GA30.4 (Menopausal hot flush).

Przypisy

Kategoria:Objawy chorobowe