Zespół dworsko-parkowy w Żywcu-Moszczanicy – zabytkowy zespół budynków w Moszczanicy, dzielnicy miasta Żywiec (od 1976 r.).
Zespół składa się z dworu wybudowanego w 1828 roku, budynku dawnej stajni z mieszkaniem administratora z 1877 roku, parku utworzonego w 1912 roku i kapliczki. Całość wpisana do Rejestru Zabytków Nieruchomych województwa śląskiego.
Położenie Zespół dworski zlokalizowany jest w południowej części dawnej wsi Moszczanica, dzisiejszej dzielnicy Żywca, około 3 kilometry od ścisłego centrum miasta. Założenie otoczone jest od wschodu stawami, a od zachodu budynkami Zespołu Szkół Agrotechnicznych i Ogólnokształcących oraz Osiedla Szkolnego.
Historia Pierwsza wzmianka o dworze w Moszczanicy pojawia się w Dziejopisie Żywieckim Andrzeja Komonieckiego. Pierwotny budynek był drewniany, spłonął w trakcie pożaru wsi 22 lipca 1710 roku.
Następny dwór wybudował w miejscowości Ignacy Zieliński w latach 1827-28 za sumę 5300 guldenów. Budynki folwarku odsunięto wtedy od dworu ze względów bezpieczeństwa.
W 1905 roku majątek w Moszczanicy objął urodzony w 1877 roku w Wyborgu Władysław Stefan Kępiński. Pięć lat później, planując związek małżeński, przystąpił on do modernizacji i powiększenia dworu. Jako odpowiedzialnego za inwestycję zatrudniono artystę Eugeniusza Dąbrowę-Dąbrowskiego, członka Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana. W 1940 roku Władysław Kępiński zostaje aresztowany przez niemieckiego okupanta i wysłany do obozu koncentracyjnego w Dachau, a następnie Mauthausen Gusen. W trakcie II wojny światowej budynek dworu został przekształcony na miejsce organizacji obozów Bund Deutscher Mädel. Po wojnie upaństwowiony budynek wykorzystano jako siedzibę Szkoły Rolniczej, a następnie, po wzniesieniu nowego budynku szkoły, przeznaczono go na cele mieszkalnie. W latach 70. i 80. XX wieku w dworze funkcjonowała izba tradycji ruchu młodzieżowego, a następnie, po jej likwidacji, z inicjatywny Jacentego Ignatowicza, urządzono tu Muzeum Instrumentów Muzycznych, Narzędzi i Sprzętów Gospodarstwa Domowego z terenu Żywiecczyzny. Obecnie budynek jest praktycznie nieużytkowany.
W dniu 9 listopada 2001 r. w przypałacowym parku staraniem dyrekcji szkoły, w miejscu dawnej kapliczki, postawiono na cokole figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Odsłonięcia i poświęcenia figury dokonał ks. infułat Władysław Fidelus.
Wizyta marszałka Józefa Piłsudskiego mały|Józef Piłsudski podczas pobytu w Moszczanicy Od 8 września do 3 października 1934 roku w budynku dworu przebywał marszałek Józef Piłsudski. Zgodnie z zaleceniami lekarzy, miał wtedy wypoczywać i zadbać o zdrowie. Moszczanica została wybrana jako miejsce wypoczynku na podstawie zdjęć przedstawionych przez płk. Strzeleckiego, który w sierpniu 1934 roku przedstawił Władysławowi Kępińskiemu propozycję wynajęcia dworu na potrzeby pobytu marszałka. W celu przygotowania posiadłości do Moszczanicy poprowadzono sieć elektryczną oraz specjalne linie telefoniczne dla rozmów międzynarodowych. Marszałek w trakcie pobytu, poza wykonywaniem obowiązków służbowych, spędzał większość swojego czasu w przydworskim parku. W budynku gościły również w tym czasie znane osoby takie jak: Józef Beck (wizyta 29 września), Karol Olbracht Habsburg czy Jerzy Bajan i Gustaw Pokrzywka, zwycięzcy z Międzynarodowych Zawodów Samolotów Turystycznych Challenge '34.
Pobyt Józefa Piłsudskiego upamiętniono tablicą pamiątkową wmurowaną w ścianę dworu.
Architektura
Dwór Zielińskich mały|Dwór przed przebudową Pierwotny dwór, wzniesiony w 1828 roku, zwrócony był frontem na wschód. Budynek był parterowy, założony na rzucie wydłużonego prostokąta z uskokami i zaokrągleniami na narożnikach. Na osi dworu znajdowała się sień z dwoma wejściami z zewnątrz. Elewacje wschodnia i zachodnia były dziewięcioosiowe. Od frontu na tle lekko wysuniętego ryzalitu znajdował się ganek z dwiema kolumnami, dźwigającymi oprofilowany gzyms i trójkątny fronton. Od zachodu odpowiadał mu węższy ryzalit, także zwieńczony trójkątnym frontonem. Całość pokryta dachem łamanym ze szczytami naczółkowymi. Dwór Kępińskich mały|Dwór w 1937 Po przebudowie z 1912 roku, według projektu Eugeniusza Dąbrowy-Dąbrowskiego, z dawnego dworu ostała się jedynie część południowa, a front całości został przeniesiony na stronę zachodnią. Nowy budynek był jedenastoosiowy, założony na rzucie wydłużonego prostokąta, 1-kondygnacyjnym z 2-kondygnacyjnym ryzalitem centralnym wychodzącym poza fasadę frontową i ogrodową. Trójosiowe części przyziemia nakryte zostały dachem łamanym ze szczytami naczółkowymi. Pięcioosiowy ryzalit centralny wsparty na sześciu półkolumnach, podtrzymujący profilowany gzyms nakryty poprzecznie w stosunku do reszty dachem naczółkowym. Szczyty wypełnione były półokrągłym oknem i dwoma prostokątnymi blendami z czterema półkolumnami (po późniejszej przebudowie zamienione na trzy okna prostokątne). Elewacja wschodnia na skutek spadku terenu na wysokim podmurowaniu, ryzalit ozdobiony półkolumnami w kondygnacji przyziemia, poprzedzony tarasem i schodami. W narożniku północno-wschodnim jednoosiowa wieżyczka nakryta dachem czterospadowym, zawierająca boczną klatkę schodową. Wnętrza z płaskimi stropami drewnianymi, z wyłączeniem dwóch sieni, każdej przy jednym z wejść: północna sklepiona kolebkowo, południowa żaglasto. Budynek stajni z mieszkaniem administratora Położony około 150 metrów na północ od dworu, zbudowany na rzucie nieregularnym, o rozczłonkowanej bryle i zróżnicowanej wysokości. Centralny człon budynku podłużny, flankowany prostopadle dwoma skrzydłami, przykryty dachami dwuspadowymi z szerokim okapem. Elewacje o pełnym wystroju architektonicznym i sztukatorskim: podziały lizenowe, płyciny, obramowania okien i różne faktury tynków. Otwory okienne prostokątne, a bramno-drzwiowe zamknięte łukiem odcinkowym. Nad wejściem w ryzalicie środkowym kartusz z rzeźbą głowy konia.
Park Pierwotnie dwór otoczony był rozbudowanym na zachód ogrodem o założeniu geometrycznym, w typie ogrodów włoskich. Całość oparta była na podziale na prostokątne kwatery, w których mieściły się warzywniki i sady.
W 1920 roku park przebudowano na ogród angielski. Przed elewacją frontową dworu powstał okrągły podjazd, od którego nieregularnie odchodziły trzy alejki. Pierwotny zarys parku zanikł w wyniku wycinki drzew pod budynki pobliskiego technikum. Na terenie parku znajduje się zabytkowa kapliczka.
Przypisy
Kategoria:Obiekty budowlane w Żywcu Kategoria:Zabytki nieruchome w Żywcu Żywiec