Bojná – kompleks wczesnośredniowiecznych stanowisk archeologicznych położony w zachodniej Słowacji, w paśmie górskim Považský Inovec w pobliżu miejscowości Bojná. Obejmuje kilka grodzisk i stanowisk osadniczych tworzących tzw. „aglomerację Bojná”, funkcjonującą od VII do X wieku.
Stanowisko jest jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich dekad w Europie Środkowej i dostarcza istotnych danych dotyczących rozwoju osadnictwa słowiańskiego, powstawania grodów w regionie środkowego Dunaju oraz chronologii ośrodków związanych z Wielkimi MorawamiRobak Z., Pieta K., Revisiting early medieval chronologies: radiocarbon dates reveal the origins and history of the Carolingian-age Great Moravian hillforts, Archaeological and Anthropological Sciences, 2026.https://doi.org/10.1007/s12520-025-02394-1..
Położenie i środowisko geograficzne Stanowiska archeologiczne w Bojnej znajdują się w południowej części pasma górskiego Považský Inovec, które oddziela doliny rzek Wagu i Nitry. Główny obiekt - grodzisko Bojná I-Valy jest typowym grodem wyżynnym, zlokalizowanym na wzgórzu o wysokości około 430 m n.p.m. i dominującym nad okolicznym krajobrazem. Obiekt zajmuje plateau o długości około 600 m i szerokości około 200 m, otoczone wałem o łącznej długości około 1340 m. Całkowita powierzchnia grodziska wynosi około 10 haRobak Z., Wczesnośredniowieczne grodzisko Bojná-Valy na Słowacji. Nowe interpretacje, Historia Slavorum Occidentis, 2021. https://doi.org/10.15804/hso210102..
Położenie grodów umożliwiało kontrolę ważnego szlaku komunikacyjnego łączącego dolinę Nitry z dorzeczem Wagu i dalej z Morawami. Droga ta prowadziła przez dolinę potoku Bojnianka i przełęcz Kamenné vráta, stanowiąc część ważnego systemu komunikacyjnego w regionie.
Historia badań Stanowiska archeologiczne w Bojnej zostały odkryte w drugiej połowie XX wieku, jednak intensywne badania archeologiczne rozpoczęto dopiero na początku XXI wieku. Wykopaliska prowadzone są głównie przez archeologów ze Słowackiej Akademii Nauk w Nitrze. Badania obejmowały zarówno klasyczne stacjonarne wykopaliska archeologiczne, jak i nowoczesne metody analizy, takie jak:
datowanie radiowęglowe, dendrochronologia, badania geofizyczne, skanowanie LiDAR.
Aglomeracja grodowa Kompleks Bojná składa się z kilku stanowisk tworzących system obronny i osadniczy. Do najważniejszych należą:
Bojná I – Valy – największe i najlepiej przebadane grodzisko z IX-X w. ze śladami osadnictwa z epoki brązu Bojná II – Hradisko – obiekt datowany na IX-X w., powstały na miejscu germańskiej osady z II-V w. Bojná III – Žihľavník - grodzisko z VII-IX w. i cmentarzysko kurhanowe z IX w. Bojná IV – Nové valy - umocnienia liniowe datowane na wczesne średniowiecze Bojná V – Halšiny - grodzisko z okresu halsztackiego Bojná VI – cmentarzysko kurhanowe birytualne z VIII-IX w. Nitrianska Blatnica – Jurko – przedromańska rotunda i umocniony dwór oraz cmentarz z IX-XI w.
Wiele z tych stanowisk było zasiedlone pierwotnie w okresach pradziejowych, lecz zostało ponownie wykorzystanych w okresie wczesnego średniowiecza jako elementy systemu obronnego. Obiekty te tworzyły sieć punktów kontrolnych chroniących dostęp do dolin rzecznych i ważnych szlaków komunikacyjnych w regionie. Głównym ośrodkiem tego systemu było grodzisko Bojná-Valy.
Chronologia Chronologia aglomeracji została zrekonstruowana na podstawie szczegółowych analiz dendrochronologicznych, radiowęglowych oraz wieloletnich badań archeologicznych. W analizie wykorzystano 8 dat dendrochronologicznych oraz 79 dat radiowęglowych z pięciu stanowisk. Osobne badania poświęcono Rotundzie św. Jerzego w Nitrianskej Blatnicy.
Faza wczesnosłowiańska (VII–VIII wiek) Najstarszym elementem kompleksu jest grodzisko Bojná III, którego początki datowane są na połowę VII wieku. Jest obecnie najstarszym znanym grodziskim słowiańskim na Słowacji. W tym okresie powstały pierwsze umocnienia i struktury osadnicze, które mogły być związane z rozwojem struktur politycznych wśród plemion słowiańskich regionu karpackiego. Osadnictwo w tym miejscu funkcjonowało prawdopodobnie do początku IX wieku.
Faza wielkomorawska (IX wiek) W IX wieku centrum osadnicze przeniosło się na sąsiednie wzgórza, zwłaszcza Bojná I i Bojná II. Ich rozwój związany był z kształowanie się Wielkich Moraw. Na obszarze porzuconego grodziska Bojná III powstało niewielkie cmentarzysko kurhanowe. Największe grodzisko Bojná I-Valy powstało prawdopodobnie około połowy IX w., lub w II połowie IX w. ale około roku 890 zostało przebudowane na poteżną twierdzę. Datowanie to potwierdzają badania dendrochronologiczne elementów konstrukcyjnych wałów.
Schyłek osadnictwa (X wiek) Ostatnia faza funkcjonowania kompleksu przypada na pierwszą połowę X wieku. Ostatnie naprawy umocnień grodziska Bojná I-Valy datowane są na okres około 920 r. Upadek ośrodka wiąże się z przemianami politycznymi w Europie Środkowej po zaniku Wielkich Moraw i kształtowaniem się państwa węgierskiego.
Umocnienia Wały grodziska Bojná-Valy należą do najlepiej zachowanych konstrukcji obronnych w regionie. Zbudowane były w technice komorowej z użyciem drewna, ziemi i kamienia. Podstawę wału tworzyła masywna konstrukcja z kamieni i ziemi, na której znajdowały się drewniane komory wypełnione ziemią i kamieniami. W newralgicznych miejscach lico wału tworzył tzw. suchy mur W niektórych odcinkach wał miał szerokość około 7 m u podstawy i zachowaną wysokość ponad 4 m. Przed umocnieniami znajdowała się fosa o głębokości około 2 m. Do grodu prowadziły dwie bramy – wschodnia i zachodnia – zbudowane w formie wąskiego korytarza pomiędzy wałami.
Zabudowa Dotychczas przebadano około 5% powierzchni grodziska. Odkryto między innymi:
13 obiektów mieszkalnych warsztaty rzemieślnicze jamy gospodarcze piece do przygotowywania żywności
Większość budynków miała formę półziemianek o powierzchni około 9–11 m² z piecem kamiennym w jednym z narożników. Zabudowa grodu była stosunkowo jednolita i nie znaleziono dotychczas śladów większych budowli reprezentacyjnych ani pałacowych oraz wewnętrzych podziałów.
Kultura materialna Na stanowisku odkryto tysiące zabytków archeologicznych, z których większość stanowią przedmioty metalowe.
Wśród najważniejszych kategorii znalezisk znajdują się:
elementy uzbrojenia (topory, groty strzał, fragmenty kolczug), elementy wyposażenia jeździeckiego (ostrogi, strzemiona, wędzidła), narzędzia rzemieślnicze i rolnicze, ozdoby i elementy stroju.
Z terenu grodziska pochodzi ponad 70 ostróg, ponad 200 grotów strzał oraz liczne elementy pasów i oporządzenia wojowników. Znaleziska wskazują także na rozwiniętą działalność rzemieślniczą, szczególnie metalurgiczną i kowalską.
Depozyty i skarby Na stanowisku odkryto ponad 40 depozytów przedmiotów żelaznych, zawierających m.in.:
narzędzia rolnicze elementy uzbrojenia grzywny siekieropodobne części wyposażenia jeździeckiego
Jednym z najbardziej znanych odkryć jest skarb grzywien siekieropodobnych znaleziony w piecu półziemianki. Z Bojnej pochodzą też znaleziska wyjątkowych grzywien (ingotów) wykonanych z ołowiu.
Interpretacja funkcji Grodzisko Bojná III – Žihľavník, ze względu na słabe walory obronne, pełniło najprawdopodbniej funkcję reprezentacyjną, stanowiąc miejsce zgromadzeń okolicznych mieszkańców i obiekt manifestacji władzy lokalnych elit. Jego zanik zbiega się ze zmianami kulturowo-politycznymi w rejonie Kotliny Karpackiej, które miały miejsce w wyniku upadku Kaganatu Awarskiego. Początkowo grodzisko Bojná-Valy interpretowano jako ośrodek władzy politycznej związany z tzw. księstwem nitrzańskim, hipotetycznym poprzednikiem Wielkich Moraw na obszarze zachodniej Słowacji w 1. tercji IX w. Badania archeologiczne nie potwierdziły jednak tej chronologii, a hipoteza istnienia księstwa nitrzańskiego jako tworu politycznego nigdy nie została poparta silnymi argumentami naukowymi. Najnowsze badania sugerują, że grodzisko pełniło przede wszystkim funkcję militarną, stanowiąc rodzaj ufortyfikowanego obozu wojskowego lub bazy dla drużyny wojowników z czasów panowania księcia Świętopełka.
Znaczenie Odkrycia w Bojnej mają duże znaczenie dla badań nad wczesnym średniowieczem Europy Środkowej.
Badania wskazują, że:
pierwsze grody w regionie mogły powstawac już w VII wieku, intensywny rozwój systemów obronnych nastąpił w 2. połowie IX wieku,
Kompleks Bojná stanowi ważne źródło informacji o organizacji militarnej i osadniczej społeczeństw słowiańskich w okresie wczesnego średniowiecza.
Znaleziska chrześcijańskie Do ważnych odkryć w Bojnej należą zabytki związane z wczesnym chrześcijaństwem. Najbardziej znanym znaleziskiem jest zespół pozłacanych plakiet z przedstawieniami chrześcijańskimi, które prawdopodobnie stanowiły część przenośnego ołtarza lub relikwiarza.
Przypisy
Bibliografia Robak Z., Pieta K., Revisiting early medieval chronologies: radiocarbon dates reveal the origins and history of the Carolingian-age Great Moravian hillforts, Archaeological and Anthropological Sciences, 2026. https://doi.org/10.1007/s12520-025-02394-1 Robak Z., Wczesnośredniowieczne grodzisko Bojná-Valy na Słowacji. Nowe interpretacje, Historia Slavorum Occidentis, 2021. https://doi.org/10.15804/hso210102
Kategoria:Stanowiska archeologiczne na Słowacji Kategoria:Kraj nitrzański