Inspektorat Państwowych Gospodarstw Rolnych – jednostka organizacyjna wojewódzkich zarządów PGR, powołana w celu sprawowania nadzoru nad przedsiębiorstwami państwowych gospodarstw rolnych. Inspektoraty zostały powołane na podstawie zarządzenia Ministra Rolnictwa w 1958 r.Zarządzenie nr 40 Ministra Rolnictwa z dnia 1 marca 1958 r. w sprawie utworzenia inspektoratów państwowych gospodarstw rolnych..
Powołanie Inspektoratu Powstanie Inspektoratu pozostawało w ścisłym związku ze zniesieniem w 1956 r. urzędu Ministra Państwowych Gospodarstw Rolnych, likwidacją Centralnych Zarządów Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz Okręgowych Zarządów Państwowych Gospodarstw RolnychUstawa z dnia 13 listopada 1956 r. o zmianie organizacji naczelnych organów administracji publicznej w zakresie rolnictwa. Dz. U. 1956 nr 54, poz. 242..
Nowym kierunkiem przemian była ustawa z 1958 r. o radach narodowych, która wprowadziła liczne i istotne zmiany w porównaniu ze stanem poprzednio obowiązującej ustawy z 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowejUstawa z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych. Dz. U 1958 nr 5, poz. 16.Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej. Dz. U. 1950 nr 14, poz. 130.. W szczególności nowa ustawa unormowała zagadnienie rozszerzonego zakresu działania i samodzielności gospodarczej rad narodowych oraz stworzyła podstawę do dalszego rozszerzenia ich kompetencji. którym powierzono kierowanie działalnością społeczno-gospodarczą na danym terenieKarol Gawłowski, Miejsce i rola PGR w polskim rolnictwie, ANS, Warszawa 1985; s. 21-23. . Jej zasadniczym celem była decentralizacja władzy oraz uporządkowanie i wzmocnienie systemu terenowych organów władzy państwowej. Radom narodowym przekazano ogół spraw z zakresu władzy i administracji państwowej, w tym również dotyczących rolnictwaUchwała nr 232 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie przekazania radom narodowym państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej podporządkowanych wojewódzkim zarządom państwowych gospodarstw rolnych i rejonowym zarządom rybactwa. M.P. 1958 nr 55, poz. 318.. W ten sposób nastąpiło przeniesienie części kompetencji z poziomu centralnego na szczebel wojewódzki, co oznaczało formalne przesunięcie procesu decyzyjnego na niższy poziom władzy państwowej, co miało istotne znaczenie dla funkcjonowania państwowych gospodarstw rolnych w nowym układzie organizacyjnymKarol Maciejko, Od Państwowych Nieruchomości Ziemskich do państwowych gospodarstw rolnych (1946-1982). Charakterystyka źródeł do dziejów rolnictwa upaństwowionego w zasobie archiwum państwowego w Olsztynie. https://kmw.ip.olsztyn.pl/Od-panstwowych-nieruchomosci-ziemskich-do-panstwowych-gospodarstw-rolnych-1946-1982,134944,0,1.html Ryszard Cholewa, Tadeusz Ostrowski, Państwowe przedsiębiorstwa gospodarki rolnej, PWRiL, Warszawa 1976, s. 32-43. .
Uchwałą Rady Ministrów z 1959 r. zobowiązano Ministra Rolnictwa do zniesienia wojewódzkich zarządów państwowych gospodarstw rolnych i przekazania podległych im przedsiębiorstw właściwym wojewódzkim radom narodowymUchwała nr 350 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1959 r. w sprawie zniesienia wojewódzkich zarządów państwowych gospodarstw rolnych, przekazania wojewódzkim radom narodowym przedsiębiorstw podległych tym zarządom i utworzenia wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnych. M.P. 1959 nr 75, poz. 398.. Ponadto zobowiązano prezydia wojewódzkich rad narodowych do utworzenia wojewódzkich zjednoczeń państwowych gospodarstw rolnychWłodzimierz Dzun, Państwowe gospodarstwa rolne w procesie przemian systemowych w Polsce, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2005, s. 9. . W ten sposób organami wykonawczymi prezydiów wojewódzkich rad narodowych w tym zakresie stały się wydziały rolnictwa i leśnictwa PWRN. Dualizm sprawowania władzy nad PGR – z jednej strony przez wydziały rolnictwa i leśnictwa PWRN i ograniczone kompetencje zarządów wojewódzkich PGR z drugiej strony – był przyczyną powołania przez Ministra Rolnictwa własnych służb nadzorczych w postaci Inspektoratów PGRGabriela Czapiewska, Historyczne uwarunkowania rozwoju rolnictwa uspołecznionego na pomorzu środkowym, Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk, Słupskie Prace Geograficzne 2003, nr 1.Włodzimierz Dzun, Państwowe gospodarstwa rolne w rolnictwie polskim w latach 1944–1990, PAN Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, Warszawa 1991, s. 11..
Szczegółowy zakres działania inspektoratów określali dyrektorzy wojewódzkich zarządów PGR.
Ramowy zakres działania Inspektoratu PGR Do ramowego zakresu działania Inspektoratów Państwowych Gospodarstw Rolnych należał szeroki zespół zadań o charakterze administracyjnym, kontrolnym oraz wspomagającym funkcjonowanie przedsiębiorstw PGR. Inspektoraty pełniły rolę ogniwa pośredniego pomiędzy przedsiębiorstwami a wojewódzkimi zarządami PGR, realizując zarówno funkcje nadzorcze, jak i koordynacyjne. Ich działalność koncentrowała się na zapewnieniu prawidłowego przebiegu procesów gospodarczych, finansowych i organizacyjnych w podległych jednostkach, a także na podnoszeniu poziomu fachowego kadr oraz efektywności zarządzania.
W szczególności Inspektoraty przeprowadzały kontrole i rewizje działalności przedsiębiorstw PGR, obejmujące zarówno ocenę prawidłowości gospodarowania, jak i zgodności działań z obowiązującymi przepisami oraz wytycznymi planowymi. Istotnym elementem ich pracy było sprawowanie instruktażu fachowego, polegającego na udzielaniu wskazówek organizacyjnych i technologicznych, a także inicjowanie i wspieranie doskonalenia zawodowego kadr kierowniczych oraz specjalistycznych. Inspektoraty udzielały również pomocy merytorycznej przedsiębiorstwom w zakresie realizacji powierzonych im zadań produkcyjnych i administracyjnych.
Znaczącą część kompetencji Inspektoratów stanowił udział w procesie planowania gospodarczego. Współuczestniczyły one w opracowywaniu planów gospodarczych przedsiębiorstw PGR, brały udział w ich przyjmowaniu oraz dokonywały analizy podstawowych założeń planowych. Po uchwaleniu zbiorczego planu inspektoratu przez wojewódzkie zarządy PGR, Inspektoraty analizowały i zatwierdzały zasadnicze elementy planów jednostkowych, czuwając nad ich spójnością z celami ogólnymi oraz możliwościami realizacyjnymi przedsiębiorstw.
Do zadań Inspektoratów należała również kontrola i ocena gospodarki finansowej. Obejmowało to analizę i zatwierdzanie sprawozdań finansowych przedsiębiorstw, kontrolę sprawozdawczości rzeczowej oraz sporządzanie sprawozdań zbiorczych na potrzeby nadrzędnych organów zarządzających. Inspektoraty dokonywały także rozliczeń budżetowych za pośrednictwem wojewódzkich zarządów PGR, co miało na celu zapewnienie prawidłowego wykorzystania środków finansowych oraz przestrzegania dyscypliny budżetowej.
W zakresie inwestycji Inspektoraty sprawowały nadzór techniczno-ekonomiczny nad przedsięwzięciami realizowanymi przez przedsiębiorstwa PGR. Kontrola ta obejmowała ocenę zasadności inwestycji, ich zgodności z planami oraz prawidłowości realizacji pod względem technicznym i finansowym. W sytuacjach szczególnych Inspektoraty mogły czasowo przejmować wykonywanie niektórych czynności należących do inwestora bezpośredniego, działając w zastępstwie przedsiębiorstw PGRMarek Ignar, Przemiany społeczne w państwowych gospodarstwach rolnych, w: Przemiany społeczne w socjalistycznym sektorze rolnictwa polskiego, praca zbiorowa pod red. F. Kolbusza i W. Dzuna, Warszawa 1981, s. 32-48. .
Istotną kompetencją Inspektoratów było także oddziaływanie na obsadę kadrową kluczowych stanowisk w przedsiębiorstwach. Przedstawiały one wojewódzkim zarządom PGR wnioski personalne dotyczące powoływania i odwoływania kierowników przedsiębiorstw oraz starszych księgowych, kierując się oceną kwalifikacji zawodowych i przydatności kandydatów do pełnienia tych funkcji.
Ponadto Inspektoraty realizowały zadania związane z zaopatrzeniem, w szczególności poprzez zbiorowe zamawianie materiałów bilansowych na podstawie uzasadnionych zapotrzebowań zgłaszanych przez przedsiębiorstwa PGR. Działania te miały na celu usprawnienie procesu zaopatrzenia oraz racjonalne gospodarowanie ograniczonymi zasobami materiałowymi.
Uzupełnieniem powyższych zadań było organizowanie i koordynowanie doradztwa prawnego na rzecz przedsiębiorstw PGR. Inspektoraty zapewniały w ten sposób pomoc w rozwiązywaniu problemów prawnych związanych z bieżącą działalnością gospodarczą, stosunkami pracy oraz realizacją inwestycji, co sprzyjało ujednoliceniu praktyki i ograniczeniu nieprawidłowości formalno-prawnych w funkcjonowaniu przedsiębiorstw.
Przypisy
Kategoria:Rolnictwo w PRL