thumb|Cesarz rzymski Józef II odwiedza szpital w Pradze podczas klęski głodu Klęska głodu w Czechach – okres powszechnego nieurodzaju i głodu na ziemiach czeskich pod rządami Monarchii Habsburgów, który rozpoczął się wiosną 1770 i trwał do 1772 roku. Zła sytuacja gospodarcza Czech wyczerpanych wojną siedmioletnią w połączeniu z kilkuletnimi nieurodzajami spowodowała kryzys żywnościowy, podczas którego w Krajach Korony Czeskiej zmarło około 10–15% ogółu ludności w wyniku głodu lub zwiększonego rozprzestrzeniania się chorób. Łączną liczbę ofiar szacuje się na 250–500 tysięcy, z czego duża część na wsi. Osiągnięcie poziomu populacji sprzed 1771 roku, to jest około 4,5 miliona, zajęło około 15 lat.
Geneza Po zakończeniu wojny siedmioletniej, podczas której duża część walk austriacko-pruskich toczyła się na ziemiach czeskich, sytuacja gospodarcza monarchii habsburskiej pod rządami Marii Teresy była zła. Kraj był wyczerpany finansowo i ludnościowo, setki tysięcy jego mieszkańców padło ofiarą wojny, zwłaszcza Czechy i część Moraw zostały zdewastowane przez obecność wojsk lub bezpośrednio przez walki, a niektóre osady zostały spalone i splądrowane. Reakcją szlachty w wielu majątkach było (podobnie jak po wojnie trzydziestoletniej przed kryzysem, który ostatecznie dał początek ówczesnemu czeskiemu powstaniu chłopskiemu w 1680 roku) zwiększenie obowiązku pracy i danin rolnych. Od 1762 roku nastąpiła seria lat deszczowych, których kulminacją były wyjątkowo deszczowe lata 1769 i 1770. Przez całe lata 60. XVIII wieku tylko 1768 rok odnotowano jako urodzajny. Na przełomie 1769 i 1770 roku nadeszła bardzo łagodna i deszczowa zima, po której w marcu 1770 roku nastąpiły obfite opady śniegu i zaspy na polach, które w wielu miejscach stopniały dopiero na początku kwietnia. Po nich nastąpiły powodzie i susza.
Głód Błotnista gleba utrudniała rolnikom orkę i siew, a po pierwszym roku głodu w 1770 roku zboże przeznaczone na zasiew zaczęto również dostarczać ze spichlerzy. Uprawy zbóż na ziemiach czeskich stanowiły zdecydowaną większość wszystkich gruntów uprawnych. W przypadku niesprzyjających warunków uprawy, monokultura ta powodowała poważny niedobór żywności w miastach i na wsiach oraz radykalny wzrost cen plonów.
Władze próbowały rozwiązać sytuację wiosną 1770 roku zakazując eksportu zboża poza granice ziem czeskich, ale spadek plonów i stopniowe wyczerpywanie się zapasów spowodowały, że głód wybuchł w tym roku na większą skalę. Pod koniec lata tego roku Czechy odwiedził również cesarz rzymski Józef II, który pierwotnie udał się tam przede wszystkim na negocjacje z królem pruskim Fryderykiem II w Uničovie. W związku z głodem odbył on drugą podróż do Czech jesienią 1771 roku, gdzie spędził sześć tygodni. Dowiedziawszy się o rozmiarach głodu, zwrócił się do swojej matki, cesarzowej Marii Teresy, z prośbą o interwencję i pomoc. Zakaz eksportu zboża został rozszerzony na całe terytorium cesarstwa. Józef II nakazał również otwarcie spichlerzy wojskowych, a zboże zaczęło być importowane do Czech i Moraw z Dolnej Austrii i Węgier, a także z Egiptu. Nawet to nie wystarczyło, a rok 1770 pochłonął dziesiątki tysięcy ofiar. Kryzys osiągnął apogeum w 1771 roku, w tym czasie liczba zgonów z powodu głodu wzrosła do setek tysięcy osób. Poprawę przyniosły dopiero żniwa w 1772 roku, w tym czasie jednak w niektórych regionach Czech ludzie nadal umierali na dużą skalę z powodu głodu, wycieńczenia i chorób, takich jak dur brzuszny, dyzenteria i dżuma. Powszechnie nastąpił wzrost przestępczości, a także odnotowano hordy żebraków nawiedzających wsie. Duża część poddanych była fizycznie zubożała, nękana chorobami, a zwłaszcza w miastach pogłębiało to znacznie pogarszające się warunki sanitarne. Kryzys dotknął Czechy przede wszystkim gospodarczo, a handel w większych miastach uległ zastojowi. Migracja z dotkniętych kryzysem regionów do innych części monarchii lub za granicę znacznie wzrosła.
Konsekwencje Brak żywności i często brutalne działania szlachty doprowadziły do przejawów oporu i powstań chłopów przeciwko szlachcie podczas głodu. Początkowo wybuchały one w majątkach, zwłaszcza w południowych i zachodnich Czechach. Bunty znane są w majątkach Bezděkov, Nahý Újezdec w pobliżu Tachova i wielu innych, a następnie rozprzestrzeniły się na inne dotknięte obszary, zwłaszcza w środkowych i wschodnich Czechach, na przykład w majątku Letohrad. Jednym z miejsc najdłuższego oporu był majątek Bezdružice, gdzie chłopi samodzielnie gospodarowali od wiosny do jesieni 1771 roku. Bunty były brutalnie tłumione, a ich podżegacze i uczestnicy byli często torturowani i w inny sposób fizycznie karani. Niepokoje na wsi nie ustały nawet po 1772 roku, a w 1775 roku wybuchło stosunkowo duże powstanie chłopskie we wschodnich Czechach, skupione wokół Antonína Nývlta w okolicach miasta Rtyně v Podkrkonoší, a zakończone klęską w bitwie pod Chlumcem nad Cidlinou. Patent cesarza rzymskiego Józefa II o zniesieniu poddaństwa w 1781 roku w znacznym stopniu przyczynił się do uspokojenia tych nastrojów.
Głód ten uwypuklił słabość lokalnego rolnictwa monokulturowego, a groźba kolejnej podobnej katastrofy przyczyniła się do masowej ekspansji uprawy ziemniaków, które zostały sprowadzone do Europy z Ameryki i nie wymagały żyznych gleb, a także lepiej znosiły wahania pogody.
Przypisy
Czechy Kategoria:Katastrofy w Czechach Kategoria:Królestwo Czech Kategoria:1770 w Europie Kategoria:1771 w Europie Kategoria:1772 w Europie