Orka – obraz Witolda Wojtkiewicza z 1905 roku, znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w kolekcji „Zbiory Malarstwa Polskiego do 1914 roku”.

Historia Obraz został namalowany w 1905 roku w okresie Młodej Polski. Od tego roku dominującym tematem w malarstwie Witolda Wojtkiewicza stał się człowiek i jego świat. W pracach z lat 1905–1907 pojawiają się klauni, kuglarze, marionetki, maski, karuzele, budy odpustowe, przestrzenie związane z cyrkiem. Płótno znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. MP 5157 MNW), w dziale „Zbiory Malarstwa Polskiego do 1914 roku”. Warszawskie muzeum jest właścicielem dzieła, weszło w jego posiadanie poprzez zakup. Praca pojawiła się m.in. w Luwrze na wystawie Chefs-d'oeuvre de la peinture polonaise w latach 2019–2020 czy na wystawie Czarny karnawał. James Ensor i Witold Wojtkiewicz, prezentowanej w Muzeum Narodowym w Warszawie w latach 2025–2026.

Charakterystyka Obraz został namalowany techniką olejną na płótnie, ma wymiary 57,7 na 96 cm. Sygnowany w lewym dolnym rogu: Witold Wojtkiewicz / 1905. Dzieło nawiązuje do pracy rolnika, która ma charakter rytuału i wielokrotnie pojawiała się jako temat w polskim malarstwie. Nastrój dzieła ma charakter onirycznej baśni, jest groteskowy i odrealniony. Można wyróżnić trzy poziome pasy barwne: zieleń u dołu, odcienie brązu ziemi oraz bladożółte niebo. Pierwszy plan stanowią bryły ziemi ukazane w sposób niemal abstrakcyjnych brązowo-zielonych plam form i nawiązują do obrazów Ferdynanda Ruszczyca i Józefa Chełmońskiego; na zielonym tle znalazły się suche badyle. Postać oracza przypomina bardziej klauna niż rolnika, ma biały strój ukraińskiego chłopa oraz charakterystyczny makijaż, jest smutna, zmęczona, ma zaczerwieniony nos i zamknięte oczy. Na głowie ma czerwoną czapkę a na ramionach takiej samej barwy kaptur, przez co przypomina też błazna. Pług prowadzi drewniany biały konik, któremu spływa krwawa łza, ma czerwone nozdrza i zwisa mu ozór. Koń, częsty motyw w polskim malarstwie, np. u Piotra Michałowskiego został przedstawiony w formie zabawki dla dzieci.

Za klaunem w tle znajduje się oracz przy pracy, który realizuje ją w tradycyjny sposób. Pejzaż za klaunem i koniem to goła brązowa ziemia, a niebo ma barwę żółtawo-siną, co potęguje wrażenie monotonii i przygnębienia. Kompozycja jest zdynamizowana pochyleniem postaci w lewo i takim samym nachyleniem szarych chmur.

Odbiór krytyczny Obraz można odczytać jako satyryczny komentarz do sztuki XIX wieku i twórczości malarzy takich, jak Ferdynand Ruszczyc w konwencji symbolistycznej (obraz Ziemia (Orka), 1898), czy Józef Chełmoński w konwencji realistycznej (Orka (Woły), 1896) czy Stanisław Witkiewicz (Orka, 1875, ze zbiorów Muzeum Sztuki w Łodzi), albo wręcz jako ich parodię bądź pastisz, czy nawet parodię trudu i pracy samych rolników. Dzieło interpretowano także jako przesycone drwiną postrzeganie losu człowieka jako klauna. Epopeja trudu (symbolika wiecznego wysiłku obecna np. w Syzyfowych pracach Stefana Żeromskiego, chłopomania w Chłopach Władysława Stanisława Reymonta) zdaniem Doroty Folgi-Januszewskiej została przekształcona w tragiczną śmieszność.

Sama postać klauna może uosabiać poetę-marzyciela, który został wtłoczony w szarą codzienność; ku takiej interpretacji skłaniał się Stanisław Szreniawa-Rzecki. Krystyna Znojewska-Prokop jest natomiast zdania, że dzieło można odbierać jako wyraz pesymistycznej wizji ludzkiego życia i jego wysiłków, jak w wierszu Adama Mickiewicza pt. Polały się łzy.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Omówienie obrazu w postaci audioprzewodnika (Muzeum Narodowe w Warszawie)

Kategoria:Obrazy w Muzeum Narodowym w Warszawie Kategoria:Młoda Polska Kategoria:Obrazy polskich malarzy