Komitet Ochrony Przyrody – społeczna organizacja doradczo-opiniodawcza mająca na celu popularyzowanie idei ochrony przyrody wśród społeczeństwa oraz popieranie poczynań władz, urzędów i instytucji państwowych i samorządowych oraz instytucji i organizacji społecznych w dziedzinie ochrony przyrody.
Działalność Na podstawie rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1937 r. powołano Komitet Ochrony PrzyrodyRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 25 lutego 1937 r. o Komitetach Ochrony Przyrody. Dz. U. 1937 nr 27, poz. 195.. Powołanie Komitetu pozostawało w ścisłym związku z ustawą o ochronie przyrody z 1934 rUstawa z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody. Dz. U 1934 nr 31 oz. 274..
Do zadań Komitetu Ochrony Przyrody należało inicjowanie i popieranie wszelkich poczynań, mających na celu ochronę przyrody, a w szczególności:
współdziałanie z oddziałami Państwowej Rady Ochrony Przyrody w zakresie ochrony przyrodyRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 14 listopada 1936 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych o Państwowej Radzie Ochrony Przyrody. Dz. U 1936 nr 94 poz.660.; utrzymywanie łączności z instytucjami naukowymi i organizacjami społecznymi, mającymi na celu ochronę przyrodyWładysław Szafer, Skarby przyrody i ich ochrona: wiadomości z dziedziny ochrony przyrody, Warszawa 1932.; propagowanie idei ochrony przyrodyJan Pawlikowski, Społeczna organizacja ochrony przyrody, „Ochrona Przyrody” 1922, z. 3, s. 5.; sprawowanie opieki nad tworami przyrody, uznanymi za podlegające ochronieOkólnik Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 151 z dnia 26 października 1933 г. (I Pol. – 1416/33) o współpracy władz szkolnych z organami ochrony przyrody.; występowanie z inicjatywą wobec miejscowych władz, urzędów i instytucji państwowych i samorządowych w sprawie sposobów zabezpieczenia tworów przyrody, uznanych za podlegające ochronieZbigniew Mirek, Aktualność myśli Jana Gwalberta Pawlikowskiego na tle współczesnych przemian cywilizacyjnych i tendencji w ochronie przyrody, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2001, nr 1, s. 127. 32..
Komitety Ochrony Przyrody stanowiły terenowe organy Państwowej Rady Ochrony Przyrody, których zadaniem było prowadzenie działań z zakresu ochrony przyrody na poziomie regionalnymAnna Tarnowska, Rozwiązania instytucjonalne w zakresie ochrony przyrody w II RP. Przegląd Prawa Ochrony Środowiska, UMK. Nr 4 /2014.. Ich skład oraz zakres kompetencji określono tak, aby zapewnić możliwie szeroką reprezentację środowisk naukowych, administracyjnych i społecznych zaangażowanych w ochronę zasobów przyrodniczych II Rzeczypospolitej. Zgodnie z obowiązującymi zasadami, w skład każdego Komitetu Ochrony Przyrody wchodzili przede wszystkim członkowie właściwego terytorialnie oddziału PROP. Dopełnieniem stałej struktury byli delegaci instytucji zapraszanych przez przewodniczącego Komitetu. Zaproszenia mogły obejmować przedstawicieli władz administracyjnych – zarówno rządowych, jak i samorządowych – a także reprezentantów urzędów państwowych istotnych z punktu widzenia ochrony środowiska (np. leśnictwa, rolnictwa czy komunikacji). Udział przedstawicieli instytucji naukowych zapewniał konsultacje merytoryczne oraz oparcie działań na aktualnym stanie badań przyrodniczych. Komitety mogły także zapraszać do współpracy organizacje społeczne zajmujące się pracą oświatową, krajoznawczą lub ochroniarską. Oprócz delegatów instytucjonalnych przewidziano możliwość imiennego powoływania osób prywatnych, szczególnie zasłużonych lub kompetentnych, co pozwalało włączać w prace Komitetu lokalnych działaczy, specjalistów i autorytety naukowe. Tak skonstruowany skład miał charakter międzyinstytucjonalny i społeczno-ekspercki, co zapewniało, że Komitety stawały się regionalnymi forami współpracy różnych środowisk na rzecz ochrony przyrody. W praktyce umożliwiało to prowadzenie zarówno działań urzędowych, jak i inicjatyw oddolnych oraz popularyzatorskich.
Zasięg terytorialny działalności Komitetów Działalność Komitetów była powiązana z obszarem właściwym dla danego oddziału PROP. Każdy z nich obejmował kilka województw, co odzwierciedlało ówczesny podział administracyjny państwa oraz potrzebę koordynacji działań na większym obszarze o wspólnych uwarunkowaniach przyrodniczych. W 1937 r. funkcjonowało pięć Komitetów Ochrony Przyrody:
Komitet Ochrony Przyrody w Krakowie Obejmował województwa: krakowskie, kieleckie oraz śląskie. Region ten charakteryzował się dużą różnorodnością krajobrazową – od obszarów wyżynnych, przez tereny górskie, po intensywnie zurbanizowane i przemysłowe rejony Śląska. Komitet krakowski pełnił zatem ważną rolę w ochronie terenów o wysokiej presji industrialnej, a także obszarów o szczególnym znaczeniu przyrodniczym, jak Tatry i Jura Krakowsko-CzęstochowskaAnna Chrobak i inni, Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego a człowiek. Zmiany w Tatrach – zagrożenia istniejące i potencjalne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2024. ISBN 978-83-8084-705-7.Mariusz Waszkiewicz, Jura Krakowska – przyroda i jej zagrożenia. Dzikie Życie. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2005/kwiecien-2005/jura-krakowska-przyroda-i-jej-zagrozenia..
Komitet Ochrony Przyrody we Lwowie Obejmuje województwa: lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie i wołyńskie. Był to największy terytorialnie region działania, rozciągający się od Karpat Wschodnich po rozległe obszary leśne i bagienne Polesia Wołyńskiego. Komitet lwowski zajmował się ochroną bardzo zróżnicowanych ekosystemów – górskich, leśnych, stepowych i wodno-bagiennychTadeusz Kęsik, Ewelina Widelska, Przyroda i zabytki kultury materialnej Polesia Wołyńskiego, 2017.https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay/alma991052908015805066/48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP..
Komitet Ochrony Przyrody w Poznaniu Obejmował województwa: poznańskie i pomorskie. Region ten charakteryzował się dużym udziałem lasów i jezior, a także rozwiniętym rolnictwem. Komitet poznański prowadził działania związane głównie z ochroną krajobrazu kulturowo-przyrodniczego oraz zachowaniem cennych kompleksów leśnych.
Komitet Ochrony Przyrody w Warszawie Obejmował miasto stołeczne Warszawę oraz województwa: warszawskie, białostockie, lubelskie, łódzkie i poleskie. Był to najbardziej zróżnicowany region pod względem typów środowiska – od silnie zurbanizowanej Warszawy, przez lasy Mazowsza, po rozległe obszary bagienne Polesia. Komitet warszawski pełnił też funkcję pośrednią między PROP a centralnymi organami administracji państwowej.
Komitet Ochrony Przyrody w Wilnie Obejmował województwa: wileńskie i nowogródzkie. Region o dużych walorach naturalnych, obejmujący m.in. Pojezierze Wileńskie oraz rozległe kompleksy leśneStanisław Wołłosowicz, Ziemia Wileńska, Biblioteka Geograficzna „Orbis”, Kraków 1925.. Komitet wileński prowadził działania związane z ochroną jezior, borów oraz tradycyjnych krajobrazów kulturowych. Zróżnicowanie terytorialne Komitetów tłumaczy szeroki zakres ich zadań, obejmujący zarówno ochronę gatunkową i tworzenie rezerwatów, jak i inicjatywy edukacyjne, popularyzatorskie czy współpracę z lokalnymi władzami.
Struktura z 1937 r. stanowiła jedną z najbardziej rozwiniętych form organizacji regionalnej ochrony przyrody w II Rzeczypospolitej.
Delegaci Komitetów Do wykonywania zadań wchodzących w zakres ochrony przyrody na określonym obszarze, Komitety Ochrony Przyrody powoływał swych delegatów. Delegaci stanowili terenowe ogniwo Komitetów, mające na celu bieżącą opiekę nad dobrami przyrodniczymi oraz popularyzację idei ich ochrony. Delegatem Komitetu mogła zostać zarówno osoba fizyczna, jak i miejscowa organizacja, o ile jej działalność statutowa obejmowała ochronę przyrody. Dążono do tego, aby obszar działania delegata odpowiadał zasięgiem jednemu powiatowi, co pozwalało na systematyczne monitorowanie stanu przyrody i reagowanie na zagrożenia w sposób dostosowany do lokalnych realiów.
Delegaci powoływani byli na trzyletnią kadencję. Komitet posiadał jednocześnie możliwość wcześniejszego odwołania delegata – w przypadku uznania, że dalsze pełnienie przez niego funkcji jest zbędne, bądź gdy delegat zaniedbywał swoje obowiązki.
Zakres działania delegata Komitetu Ochrony Przyrody obejmował:
wyszukiwanie obiektów przyrodniczych zasługujących na ochronę, takich jak pomniki przyrody, cenne ekosystemy czy unikatowe gatunkiZbigniew Wójcik, Adam Wodziczko jako nauczyciel i propagator ochrony przyrody, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 1992, 37/4, 47-58.. opiekę nad już chronionymi tworami przyrody, w tym kontrolowanie ich stanu, podejmowanie działań zapobiegających niszczeniu oraz interweniowanie wobec lokalnych władz, urzędów, instytucji państwowych i samorządowych oraz właścicieli tych obiektówWładysław Szafer, O parkach narodowych, [w:] Skarby przyrody i ich ochrona, red. W. Szafer, Warszawa 1932.. propagowanie idei ochrony przyrody wśród lokalnej społeczności, m.in. poprzez działalność edukacyjną, popularyzatorską i współpracę z organizacjami społecznymiHenryk Weryński, Nasz stosunek do przyrody i jej ochrony, Kraków 1931, s. 11–15.. realizację zleceń Komitetu związanych z ochroną przyrody na powierzonym terenieWojciech Goetel, Parki narodowe w Polsce, [w:] Skarby przyrody i ich ochrona, red. W. Szafer, Warszawa 1932.. sporządzanie kwartalnych sprawozdań z prowadzonej działalności i przekazywanie ich do Komitetu.
Dzięki delegatom system ochrony przyrody zyskiwał bezpośrednie przedłużenie swoich struktur na poziomie lokalnym, co umożliwiało skuteczniejsze reagowanie na zagrożenia i kształtowanie świadomości ekologicznej społeczeństwa.
Przypisy
Kategoria:Organizacje społeczne Kategoria:Ochrona przyrody w Polsce Kategoria:Instytucje ochrony środowiska