Kamień mądrości (, współ. ) – baśń literacka autorstwa Hansa Christiana Andersena, wydana po raz pierwszy w Kopenhadze w grudniu 1858 roku.

Publikacja Andersenowska baśń literacka pt. Kamień mądrości została opublikowana przez wydawnictwo & Delbanco w Kopenhadze w grudniu 1858 roku na łamach Folkekalender for Danmark. 1859. 2 marca 1861 roku baśń została wznowiona przez wydawnictwo w antologii Nowe przygody i opowieści. Druga seria. Pierwsza kolekcja. 1861 () wraz z baśniami: Ojciec wie najlepiej, Na kaczym podwórku, Bałwan ze śniegu, Żuk, Muza nowego stulecia i Dwunastu podróżnych. Zbiór był krytykowany i uznany za jeden ze słabszych w dorobku autora. Jeszcze za życia pisarza wydawca postanowił wznowić Kamień mądrości w kolejnej antologii opublikowanej 30 marca 1863 roku Baśnie i opowieści. Tom drugi (). W katalogu dzieł Hansa Christiana Andersena autorstwa baśń ma numer 780.

Przekłady Baśń została przetłumaczona na szereg języków europejskich, m.in. na: angielski, niemiecki, szwedzki i rosyjski.

Pierwsze tłumaczenie Kamienia mądrości na język polski, autorstwa Stefanii Beylin, ukazało się w 1931 roku. Antologię Baśnie w sześciu tomach wydało warszawskie wydawnictwo Jakuba Mortkowicza. Drugie tłumaczenie z oryginału w języku duńskim opublikowała w 2006 roku Bogusława Sochańska. Trzytomową antologię Baśnie i opowieści wydało poznańskie wydawnictwo Media Rodzina.

Fabuła Streszczenia dokonano na podstawie polskiego tłumaczenia B. Sochańskiej oraz wersji duńskiej.

Jest to historia o potężnym Drzewie Słońca rosnącym w Indiach. Jego korona jest olbrzymia, ocienia ogromną przestrzeń. Każda jego gałąź przypomina oddzielne drzewo. Liście i gałęzie tworzą krajobraz składający się z zielonych dolin i wzgórz. Cała korona wygląda jak rozległa kwitnąca łąka lub najpiękniejszy ogród. Ptaki z każdego zakątka Ziemi zlatują się na drzewo i znajdują na nim bezpieczne schronienie. Wśród gałęzi żyją również liczne zwierzęta, od jeleni po antylopy i wiewiórki. W głębi korony leży kryształowy pałac. Wieże pałacu przypominają lilie, których łodygi kryją wewnętrzne schody prowadzące na balkony z liści. W najwyższej części pałacu znajduje się okrągła sala. W dolnych salach ściany odbijają żywy obraz całego świata, dlatego nie potrzebne są tam gazety. W pałacu mieszka najmędrszy z ludzi, znający wszelką dostępną wiedzę. Mędrzec przewyższa nawet króla Salomona i panuje nad siłami natury oraz potężnymi duchami. Rozmyśla nad tajemnicą śmierci, losem duszy i niepoznawalnością zaświatów. W „Księdze Prawdy” potrafi odczytać niemal wszystko, lecz rozdział o życiu po śmierci pozostaje dla niego całkowicie zakryty. Odkrywa siły tkwiące w roślinach i metalach, zdolne usuwać choroby, lecz nie potrafi pokonać śmierci. We wszystkim, co stworzone, poszukuje światła potwierdzającego życie wieczne, ale go nie znajduje. „Księga Prawdy” pozostaje dla niego zakryta, mimo że chrześcijaństwo oferuje mu pocieszenie w Biblii.

Mędrzec ma pięcioro dzieci: czterech wykształconych synów i jedną mądrą, łagodną, lecz niewidomą córkę. Ojciec i bracia są dla niej oczami. Dzieci żyją szczęśliwie w swoim rodzinnym domu i nie znają świata poza jego granicami. Słuchają chętnie opowieści ojca, który wyjaśnia im obrazy z zamkowych ścian i historię ludzkich działań.

Synowie marzą o wkroczeniu w świat i dokonywaniu wielkich czynów. Ojciec ostrzega ich jednak, że świat jest trudny i gorzki, inny niż ich bezpieczne dzieciństwo. Opowiada im o tym, co piękne, prawdziwe i dobre. Te rzeczy spajają świat i rodzą „kamień mądrości”. Wyjaśnia, że pewność jego istnienia pochodzi z doświadczenia ludzi, choć sam nie może powiedzieć o nim nic więcej. Ojciec tłumaczy dzieciom, że Bóg obdarza człowieka pięcioma zmysłami jako świętymi „pocałunkami stworzenia”.

Dzieci rozmyślają o tym dniem i nocą, aż wszyscy czterej bracia śnią ten sam sen. W śnie każdy z nich wyrusza w świat, odnajduje kamień mądrości i wraca z nim do domu, oświetlając księgę światłem wieczności.

Najstarszy syn oświadcza, że chce wyruszyć w świat, aby działać w imię dobra i prawdy oraz przemieniać rzeczywistość. Wyróżnia się niezwykłym wzrokiem i uważa, że jego oczy widzą wszystko. Potrafi rzekomo widzieć skarby pod ziemią oraz ludzkie wnętrza, jakby były osłonięte jedynie szybą. Podążając za zwierzętami i dzikimi łabędziami, opuszcza ojczyznę i wyrusza w świat. Zachwyca go różnorodność świata, choć początkowo prawie traci wzrok ze zdumienia nad powierzchownym blichtrem uznawanym za piękno. Postanawia uczciwie badać to, co piękne, prawdziwe i dobre. Zauważa jednak, że ludzie nagradzają brzydotę, pomijają dobro i cenią pozory zamiast wartości. Diabeł zaczyna go zwodzić, zniekształcając jego spojrzenie i wprowadzając „drzazgi” do jego oczu. Z czasem te zniekształcenia rosną, aż stają się belkami, które odbierają mu wzrok i wiarę w świat oraz samego siebie. Dzikie łabędzie i jaskółki niosą wieść o jego upadku w rodzinne strony.

Drugi brat, obdarzony niezwykle wyostrzonym słuchem, postanawia spróbować szczęścia tam, gdzie pierwszy zawiódł. Wyrusza z wielkimi nadziejami i umiejętnością słyszenia nawet rosnącej trawy. Jego słuch okazuje się jednak zbyt wrażliwy, bo słyszy zarówno ludzką radość, jak i ból, a także nieznośny hałas całego świata. Otaczają go dźwięki zegarów, krzyki uliczne, plotki oraz kłamstwa, które stają się coraz bardziej przytłaczające. By uchronić się przed hałasem zatyka uszy palcami, lecz nadal słyszy fałsz, krzyk i zamęt. W końcu pękają mu błony bębenkowe, traci zdolność słyszenia także tego, co dobre, prawdziwe i piękne. Staje się nieufny, rezygnuje z misji odnalezienia kamienia mądrości. Ptaki lecące na wschód przekazują smutną wieść do ojcowskiego zamku.

Trzeci brat oświadcza, że spróbuje swoich sił, bo ma „dobrego nosa”. Mówi to niezbyt elegancko, ale pozostaje sobą — wesołym człowiekiem i prawdziwym poetą. Potrafi wyśpiewać to, czego nie umie wypowiedzieć, a myśli przychodzą mu szybciej niż innym. Twierdzi, że „czuje pismo nosem”, bo jego zmysł węchu jest wyjątkowo rozwinięty. Uważa, że różne zapachy mają swoich miłośników, od woni jabłek po zapach stajni. Opowiada o ludziach, którzy wolą dym świecy łojowej, jaśminową duszność, olejek goździkowy czy świeżą bryzę morską. Jakby znał świat i ludzi, choć jego mądrość pochodzi po prostu z daru poetyckiego. Żegna dom rodzinny i rusza przed siebie, jadąc najpierw na strusiu, a potem lecąc na dzikiej łabędzicy. Odwiedza obce kraje, gdzie jego obecność sprawia, że wszystko wydaje się jaśniejsze i piękniejsze. Rośliny wyczuwają w nim przyjaciela i rozwijają się bujniej, a nawet ślimak zauważa piękno nowo rozkwitłej róży. Poeta układa pieśń, choć nikt go nie słucha. Płaci bębniarzowi, by ten ogłosił pieśń w mieście, i wtedy ludzie zaczynają zachwycać się jej głębią. Śpiewa kolejne pieśni o pięknie, prawdzie i dobru, a jego sława rośnie, czego diabeł nie może znieść. Diabeł otumania poetę kadzidłem chwały, przez co ten zapomina o swoim posłannictwie i o sobie samym. Ptaki milkną z żałoby na trzy dni, a ślimak, zazdrosny, twierdzi, że to jemu należy się zasługa inspiracji.

Gdy wszystko zostaje zapomniane, czwarty brat postanawia także wyruszyć w świat, kierując się rozwiniętym zmysłem smaku. Pyta ojca o najlepszy środek transportu. Balony, statki parowe i koleje jeszcze nie istnieją. Zapowiada, że mimo to poleci balonem, bo ojciec potrafi go skonstruować. Otrzymuje wszystko, czego potrzebuje, i wyrusza drogą powietrzną. Zaciekawione ptaki lecą za nim. Wypełniają niebo jak chmura. Podróżnik oświadcza, że wiatry wschodni i południowy były jego pomocnikami. Ptaki przestają go śledzić, bo nudzą się i stwierdzają, że cała wyprawa jest bez znaczenia. Balon opada nad wielkim miastem, a on ląduje na szczycie kościelnej wieży. Pozostaje sam na iglicy. Patrzy z góry na ludzi dumnych ze swoich pieniędzy, ubrań, kluczy i ciał. Uzna­je ich zachowania za przejaw próżności.

W Indiach, w zamku na Drzewie Słońca panuje cisza. Ojciec martwi się, że synom nie wiedzie się dobrze. Uznaje, że nigdy nie przyniosą mu kamienia mądrości. Z żalem pochyla się nad Księgą Prawdy, lecz nie potrafi odczytać tajemnicy życia po śmierci. Jedyną pociechą ojca jest jego niewidoma córka. Dziewczyna kocha go głęboko i pragnie, by znaleziono drogocenny klejnot. Z tęsknotą myśli o braciach i chciałaby choć we śnie ich spotkać. Pewnej nocy słyszy w śnie ich wołanie dobiegające z dalekiego świata. Śni, że trzyma w dłoni jasny klejnot i przynosi go ojcu. Po przebudzeniu odkrywa, że ściska jedynie wrzeciono. Zauważa, że uprzędła nić cienką jak pajęczyna, wzmocnioną łzami i niezwykle trwałą. Podejmuje decyzję, by spełnić sen i wyruszyć w świat. W nocy żegna się z ojcem i przywiązuje nić do domu, by móc wrócić. Zrywa cztery liście z Drzewa Słońca jako pozdrowienie dla braci. Wyrusza w dziwny, hałaśliwy świat, który rozjaśnia się tam, gdzie się pojawia. Słyszy zarówno piękne pieśni, jak i krzyki oraz wykluczające się nawzajem myśli ludzkie. W jej sercu rozbrzmiewa cichy głos, by trzymać się Boga i własnej wewnętrznej prawdy.

W kręgu kobiet i mężczyzn niewidoma dziewczyna roztacza blask poznania prawdy, dobra i piękna. Gdziekolwiek się pojawia, wnosi światło, dźwięk, zapach i orzeźwienie. Diabeł nie potrafi tego znieść i postanawia działać. Z bagiennej wody, kłamstw, fałszywych pochwał i zazdrości tworzy dziewczynę podobną do niej. Świat nie potrafi odróżnić prawdziwej dziewczyny od diabelskiej kopii. Niewidoma dziewczyna ufa jednak Bogu i śpiewa pieśń otuchy. Cztery zielone liście z Drzewa Słońca wysyła wiatrom jako pozdrowienie dla braci. Wierzy, że ziści się obietnica odnalezienia klejnotu przewyższającego ziemskie skarby. Czuje jego blask w swojej zamkniętej dłoni i opowiada o ziarnach prawdy, które zebrała. W jej dłoni znajduje się pył poszukiwanej drogocennej substancji. Myślą dociera do domu ojca, nie puszczając niewidzialnej nici. Złe moce próbują wedrzeć się wichrem do świętego miejsca. Ojciec krzyczy, że wszystko może przeminąć, chwytając jej dłoń. Dziewczyna pewnie odpowiada, że to niemożliwe, bo czuje ciepło promienia w duszy. Z jej dłoni wydobywa się błyszczący pył, pozostawiając na „Księdze Prawdy” jedno słowo: Wiara.

Bracia wracają do domu, a wokół nich gromadzą się ptaki i zwierzęta, gdy z „Księgi Prawdy” unosi się świetlista kolumna łącząca wiarę, nadzieję i wszechogarniającą miłość.

Przypisy

Linki zewnętrzne Fragmenty rękopisu baśni „Kamień mądrości” (audiobook) na YouTube

Kategoria:Literatura dziecięca i młodzieżowa Kategoria:Utwory Hansa Christiana Andersena Kategoria:Utwory literackie z 1858