mały|alt=Drzeworyt przedstawiający statek w trakcie karenażu|Drzeworyt przedstawiający statek w karenażu Karenaż – w żeglarstwie i budowie okrętów celowe przechylenie statku lub innej jednostki pływającej na jedną burtę w celu odsłonięcia części podwodnej kadłuba do oględzin, czyszczenia albo wykonywania prac konserwacyjno-remontowych, zwykle na mieliźnie lub przy odpowiednio przygotowanym nabrzeżu ().
W znaczeniu szerszym termin może odnosić się zarówno do samej czynności przechylania jednostki, jak i do stanu, w którym znajduje się ona już w przechyle, gotowa do prowadzenia prac pod linią wody.
Etymologia
Polski termin karenaż jest zapożyczeniem z języków zachodnioeuropejskich, przede wszystkim z francuskiego carénage, oznaczającego zarówno czynność przechylania statku w celu prac przy kadłubie, jak i miejsce przeznaczone do takich prac; wyraz ten wywodzi się z francuskiego carène („kil”), spokrewnionego z włoskim carena o tym samym znaczeniu.
W języku angielskim odpowiadające pojęcia to przede wszystkim czasownik to careen i rzeczowniki careening oraz careenage, używane na określenie techniki przechylania statku celem odsłonięcia kadłuba poniżej wodnicy, bez konieczności wprowadzania jednostki do suchego doku.
Z kolei francuskie i włoskie formy pochodzą od łacińskiego rzeczownika carina, oznaczającego kil statku, a pierwotnie także „łupinę orzecha”.
Zarys historyczny
Praktyka karenażu była szeroko stosowana w epoce żaglowców, zanim upowszechniły się kadłuby pokryte blachą miedzianą i stalową oraz stałe doki suche. Drewniane kadłuby, stale zanurzone w wodzie morskiej, szybko porastały glonami, wodorostami i skorupiakami (biofouling), co zwiększało opory ruchu, obniżało prędkość oraz manewrowość statków. Okresowe przechylanie jednostki i oczyszczanie jej dna było jednym z podstawowych zabiegów utrzymania żaglowców w dobrej kondycji eksploatacyjnej.
Z karenażu korzystały zarówno floty handlowe i wojenne, jak i statki korsarskie oraz pirackie; w źródłach z XVIII wieku można znaleźć informacje m.in. o przechylaniu okrętów Royal Navy oraz o praktyce karenażu jednostek pirackich, np. statku Czarnobrodego. W portach, w których brakowało doków suchych i rozbudowanej infrastruktury stoczniowej, specjalne miejsca do karenażu pełniły kluczową rolę w utrzymaniu flot w gotowości do żeglugi.
Wraz z rozpowszechnieniem poszycia miedzianego (od drugiej połowy XVIII wieku) oraz rozwojem doków suchych i pływających w XIX stuleciu znaczenie karenażu dla dużych jednostek stopniowo malało. Współczesne wyniki badań konstrukcji kadłubów, określają karenaż jako praktykę niebezpieczną dla dużych statków i wskazują, że we współczesnej żegludze wielkich jednostek jest ona zasadniczo unikana na rzecz dokowania w pozycji pionowej.
Technika przeprowadzania karenażu
Tradycyjnie karenaż wykonywano w miejscu zapewniającym stabilne oparcie dla kadłuba i możliwość wykorzystania pływów lub urządzeń cumowniczych: na stromym brzegu, przy specjalnie przygotowanym nabrzeżu lub przy użyciu dodatkowego statku pomocniczego. Statek ustawiano równolegle do brzegu przy wysokiej wodzie, po czym za pomocą lin, talii i takielunku przechylano go na jedną burtę, tak aby część podwodna kadłuba i kil znalazły się powyżej lustra wody.
Przed przechyleniem jednostkę zwykle odciążano – zdejmowano część ładunku, zapasów, dział i elementów wyposażenia – w celu ograniczenia naprężeń w konstrukcji i ułatwienia manewru. Maszty wzmacniano rozpórkami, a liny prowadzone z masztów mocowano do stałych, wytrzymałych punktów na lądzie (np. do kabestanów, drzew, mocnych słupów), co umożliwiało kontrolę stopnia przechyłu.
Po odsłonięciu dna wykonywano prace obejmujące usuwanie porostów i organizmów powodujących biofouling, uzupełnianie uszczelnień, naprawy poszycia, tynkowanie dna smołą i łojem oraz inne zabiegi ograniczające przecieki i poprawiające własności nautyczne jednostki. Po zakończeniu prac i powrocie przypływu statek stawiano ponownie na równą stępkę; w razie potrzeby proces powtarzano dla przeciwnej burty.
Historyczne podręczniki żeglarskie definiują karenaż jako „doprowadzenie statku do położenia na jednym boku, podczas gdy drugi jest czyszczony i kalfatrowany” lub „ściągnięcie jednostki na jedną stronę w celu oczyszczenia lub naprawy jej dna”.
Karenaż we współczesnym żeglarstwie
We współczesnej praktyce morskiej klasyczny karenaż stosuje się głównie wobec mniejszych jednostek – jachtów, łodzi roboczych i tradycyjnych jednostek drewnianych – zwłaszcza na akwenach pływowych, gdzie możliwe jest kontrolowane osadzanie kadłuba na dnie podczas odpływu. Większe statki handlowe i okręty wojenne są obecnie rutynowo wprowadzane do doków suchych lub podnoszone za pomocą urządzeń dźwigowych, a karenaż w przypadku dużych kadłubów jest praktyką rzadką, stosowaną – jeśli w ogóle – jedynie w sytuacjach wyjątkowych.
Zobacz też
suchy dok kalfatrowanie
Przypisy
Bibliografia
Michael P. Goelet, The Careening and Bottom Maintenance of Wooden Ships in the Age of Sail, Texas A&M University, 1986, . Nic Butler, Careening across the Lowcountry in the Age of Sail, Charleston County Public Library, 12 sierpnia 2022, . Careening, Engole.info, 2023 [online], . Sailing Terms, NauticEd International – hasło „Careening” [online], . Careen or haul down, Naval Marine Archive [online], . Arctic Vessels: Anti–fouling and Other Traditional Ship Bottom Maintenance, Nauticapedia [online], . Online Etymology Dictionary – hasła careen i keel [online], . Pacific Voyaging: Keel and Rudder, Australian Museum [online], .
Kategoria:Marynistyka