Czworoząb bielański, czwórzębiec bielańskiTetrodontophora bielanensis – Czwórzębiec bielański [online], Insektarium, 18 maja 2021 [dostęp 2025-05-26]. (Tetrodontophora bielanensis) – gatunek skoczogonka z rodziny przyślepkowatych (Onychiuridae).
Opis mały|lewo|248x248px|Widok z boku Ciało owalne, spłaszczone, pokryte krótkimi jasnymi włoskami. Największy europejski przedstawiciel skoczogonków – osiąga 5–9 mm długości. Ubarwienie szare z ciemno niebieskawym odcieniem. Odwłok wyraźnie segmentowany; pierwszy segment węższy od pozostałych, a na wierzchołku ostatniego cztery małe, zębowate wcięcia. Głowa trójkątna z krótkimi, czteroczłonowymi czułkami. Nie posiadają oczuAntoni Waga, D’un insecte aptère qui se trouve en quantité aux environs de Varsovie, Annales de la Société entomologique de France 11, s. 264–272, 1842.. Jak wszystkie przyślepkowate, czworozęby nie skaczą, jednak, w odróżnieniu od większości swoich krewniaków, posiadają dobrze rozwinięte widełki skokoweFrans Janssens, Note on the furcula of Onychiurinae [online], Checklist of the Collembola, 23 stycznia 2021 [dostęp 2025-05-26]..
Biologia Zamieszkują lasy, głównie w obrębie terenów górskich i wyżynnych. Gatunek higrofilny. Najczęściej obserwowany w deszczowe dni w dużych skupiskach na butwiejących pniach, owocnikach grzybów czy wśród mchu, a na nizinach także w pobliżu strumieni. Żywi się szczątkami organicznymi, grzybami, glonamiStrahinja Mladenović, et al., What are the most important factors influencing springtail Tetrodontophora bielanensis?, Insects 12 (10), s. 858, 2021.. Zaniepokojony, zwija ciało w kulkę, podobnie jak kulanki (Armadillidium). Ponadto, potrafi wydzielać z ciała lepką substancję odstraszającą potencjalnych drapieżników, na przykład chrząszcze z rodziny biegaczowatych (Carabidae)Konrad Dettner, et al., Chemical defense of giant springtail Tetrodontophora bielanensis (Waga) (Insecta: Collembola), Journal of Chemical Ecology 22 (5), s. 1051–1074, 1996.. Obserwowane cały rok, zwłaszcza jesienią; zimują w ściółce. mały|lewo|282x282px|Zbiorowe żerowanie na owocniku grzyba
Występowanie Zasięg występowania obejmuje głównie obszary górskie i wyżynne Europy Środkowo-Wschodniej (Karpaty, Sudety, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Góry Świętokrzyskie). Na południu kontynentu zachowały się reliktowe populacje w Górach Dynarskich, Dolomitach, Alpach Julijskich i Kamnickich. Pojedyncze stanowiska obecne także na nizinach Polski, Niemiec i Czech. Ogólnie, występowanie T. bielanensis stwierdzono w Polsce, Niemczech, Czechach, Słowacji, Ukrainie, Węgrzech, Rumunii, Mołdawii, Austrii, we Włoszech, Słowenii, Chorwacji, Serbii, Bośni i Hercegowinie, Albanii i BułgariiJenő Kontschán et.al., Data to the distribution of the Tetrodontophora bielanensis (Waga, 1842) (Collembola: Onyehiuridae), Annales historico-naturales Musei Nationalis Hungarici 95, s. 107–111, 2003.Tetrodontophora bielanensis [online], iNaturalist [dostęp 2025-05-26].Plamen G. Mitov, The giant springtail Tetrodontophora bielanensis (Waga, 1842) (Hexapoda: Collembola) – new to the fauna of Bulgaria, Acta Zoologica Bulgarica 70 (3), s. 309–314, 2018..
Ciekawą kwestię stanowi locus typicus gatunku. Antoni Waga opisał takson w 1842 roku na podstawie osobników zebranych nad brzegiem Wisły w warszawskim Lesie Bielańskim (stąd epitet gatunkowy – bielanensis). Od tego czasu skoczogonki te nie były tam ponownie obserwowane, dlatego tamtejszą populację uznano za wymarłą. Nowe doniesienia o występowaniu czworozębów na Bielanach pochodzą z początku lat 20 XXI wieku w postaci obserwacji zamieszczonych na serwisie iNaturalist. Jest to pierwsze potwierdzenie obecności tego gatunku na tym terenie od ponad 100 latTetrodontophora bielanensis [online], iNaturalist [dostęp 2025-05-26]..
Przypisy
Kategoria:Przyślepkowate Kategoria:Skoczogonki Europy Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1842 roku