Kościół św. Marka w Warężu

Kościół św. Marka w Warężu – rzymskokatolicki kościół w Warężu należący pierwotnie do zakonu Pijarów, przekształcony następnie w kościół parafialny, czynny do 1951 roku. Obecnie w stanie ruiny.

Historia Ze źródeł pisanych wiadomo, że parafia w Warężu istniała na pewno w r. 1486, ale dokładana data jej powstania nie jest znana. Od początku wchodziła w skład diecezji chełmskiej, następnie w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej na krótki moment w latach 1783–1787 należała do diecezji przemyskiej, a od r. 1787 aż do zamknięcia kościoła w r. 1951 do archidiecezji lwowskiej. Placówka pijarów w Warężu obejmująca kolegium i kościół została założona w r. 1688. Pierwsze projekty architektoniczne budynków kolegium waręskiego przygotował ok. 1688 roku architekt Tylman z Gameren. Do czasu wzniesienia murowanych budynków szkoły pijarskiej funkcjonowały zabudowania drewniane, powstałe w momencie fundacji placówki. Prace nad szkołą zakończono dopiero ok. 1750 dzięki finansowemu wsparciu kolejno Marka Matczyńskiego, Józefa Antoniego Łaszcza i Franciszka Salezego Potockiego. Jako jedyna szkoła średnia w województwie bełskim kolegium pijarów w Warężu przezywało rozkwit w l. 70. XVIII wieku, kiedy w szkole uczyło się ponad 300 uczniów, kształconych przez 15 nauczycieli. Placówka została skasowana przez Austriaków w r. 1784, a budynki szkolne przejęte przez rząd. Skrzydło południowe zostało rozebrane na materiał budowlany, a dwa pozostałe zdecydowano się sprzedać w ręce prywatne. W ciągu XIX wieku zabudowania po kolegium pełniły różne funkcje, m.in. mieszkalne i handlowe. Pod koniec stulecia otwarto w nich szkołę, dzięki czemu uniknięto kolejnej rozbiórki. Po niezbędnych remontach placówka oświatowa funkcjonowała w budynkach także w dwudziestoleciu międzywojennym, dzieląc miejsce z urzędem gminy. Po II wojnie światowej w bliżej nieokreślonym czasie rozebrano zachodnie skrzydło klasztoru i południową część skrzydła wschodniego, natomiast pozostałą część północną gruntownie przebudowanoM. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1110, 1117-1119..

Pierwsza kaplica zakonu pijarów była drewniana i powstała wraz z ufundowaniem szkoły w r. 1688. Przed 1690 rozpoczęto wznoszenie murowanego kościoła, prace musiały postępować szybko, ponieważ na fasadzie umieszczono dużą tablicę fundacyjną z inskrypcją, w której wymieniono rok 1693 jako moment ukończenia kościoła (zapewne wtedy był ukończony w stanie surowym). Pierwsze projekty kościoła, tak jak klasztoru przygotował Tylman z Gameren, ale ostatecznie zrealizowano inny projekt. Kościół został uszkodzony w pożarze w r. 1763M. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1119..

W r. 1785 placówka pijarów została skasowana, a kościół został przekazany na świątynię parafialną. W związku z tym przeniesiono do kościoła popijarskiego wyposażenie dawnego kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Stanisława w Warężu. W r. 1810 rząd austriacki skonfiskował część sprzętów liturgicznych, ale kościół w kolejnych latach był stanie dobrym. W r. 1851 spłonęła dzwonnica i została odnowiona, wymieniono także dzwony, a w r. 1896 remontowano organy, a na początku XX wieku przebudowano hełmy wieżM. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1119-1121..

W r. 1928 parafia wykupiła dawny budynek klasztoru, a w kolejnym roku na polecenie Lwowskiego Urzędu Konserwatorskiego przygotowano pomiary inwentaryzacyjne całego zespołu kościelno-klasztornego. W l. 30. XX wieku prowadzono częściowe remonty (m.in. fasadę, wnętrze)M. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1121..

Kościół nie doznał większych szkód podczas II wojny światowej. Natomiast 17 marca 1944 w związku z atakami band UPA proboszcz ks. Edward Godlewicz wraz z mieszkańcami opuścili miasto, a upowcy zniszczyli wnętrze kościoła i plebanię grabiąc pozostawiony dobytek, zamordowano również 11 Polaków, którzy nie opuścili WarężaS. Siekierka, H. Komański, K. Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947, Wrocław 2006, s. 1022..

Ostatecznie proboszcz został wysiedlony z Waręża przez władze sowieckiej Ukrainy 3 listopada 1951, a kościół zamknięty i użytkowany jako sklep meblowy i magazyn. Kiedy w r. 1983 rozebrano dach nad kościołem w krótkim czasie doprowadziło to do zniszczenia sklepień, w konsekwencji ich zawaleniu i zniszczeniu bardzo cennej, XVIII-wiecznej dekoracji freskowej wnętrza. Postępująca w szybkim tempie degradacja kościoła trwa do dzisiajM. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1122..

Podczas ewakuacji parafii udało się przewieść część wyposażenia. Z najcenniejszych przedmiotów wiadomo, że: obraz Wizja św. Marka z ołtarza głównego został przekazany do kurii w Lubaczowie, a następnie do Muzeum Kresów w Lubaczowie, eksponowany jest w miejscowej konkatedrze, obraz Matka Boska Śnieżna został najpierw przekazany do domu Ss. Służebniczek w Prałkowicach koło Przemyśla, a 5 października 1980 przekazano go do kościoła pw. Matki Bożej Królowej Polski w Stalowej Woli i wstawiono do ołtarza głównego. Obraz z pełnopostaciowym wizerunkiem fundatora kolegium i kościoła Marka Matczyńskiego trafił najpierw do kościoła w Sulimowie, a następnie został przekazany do Muzeum Kresów w Lubaczowie. Duża część przedmiotów z kościoła w Warężu znajduje się obecnie w kościele parafialnym w Czarnej koło Ustrzyk DolnychM. Kurzej, Kościół Pijarów, później parafialny pw. Św. Marka w Warężu, [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie na terenie dawnego województwa bełskiego, t. 1, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2021, s. 1122-1124, 1130-1131..

Architektura i wystrój malarski kościoła Kościół zbudowany w centrum Waręża, nad stawem, na niewielkim wzniesieniu. Murowany, na rzucie prostokąta, trójprzęsłowy z węższym i niższym prezbiterium i na osi kolejno dwoma obniżającymi swoją wysokość, dwupiętrowymi aneksami zakrystii. Wnętrze w systemie ścienno-filarowym, z nałożonymi na filary parami pilastrów podtrzymujących fragmenty belkowania, sklepienia kolebkowe z lunetami. W pierwsze przęsło wmurowany chór muzyczny na trzech arkadach. Fasada dwuwieżowa, dwukondygnacyjna, zwieńczona trójkątnym przyczółkiem. Wyższe kondygnacje wież czworoboczne w rzucie, z szerszymi ściętymi narożnikami, tworzące rzut przypominający ośmiobok.

Pierwotnie po obu stronach kościoła domurowane były skrzydła klasztoru: od wschodu o kształcie prostokąta, a od zachodu dwa skrzydła w kształcie litery „L”. Przed kościołem znajdowała się brama prowadząca na teren przykościelny, a przed nią wolnostojąca, murowana arkadowa dzwonnica na trzy dzwony, zwieńczona trójkątnym przyczółkiem, w którym umieszczona tablicę z napisem: „NA CZEŚĆ I CHWAŁĘ BOSKĄ Z DARÓW DOBRWOLNYCH POBOŻNYCH DOBROCZYŃCÓW, DZWONY SPRAWIONE R.P. 1851. A DZWONNICA DOKOŃCZONA 1852 ZA STARANIEM KS. MICHAŁA MROCZKOWSKIEGO PROBOSZCZA”.

Dekoracja malarska wykonana w technice fresku pokrywała całą powierzchnię ścian i sklepień kościoła i zakrystii. Na ścianach odmalowano siedem architektonicznych, malowanych iluzjonistycznie, ołtarzy (pięć z nich miało naokoło iluzjonistycznie malowane wnęki). Na ścianie chórowej umieszczono przedstawienia patronów muzyki kościelnej – Króla Dawida grającego na harfie i św. Cecylii grającej na organach, a nad chórem muzycznym przedstawiono scenę Koncertu anielskiego umieszczonego na tle iluzjonistycznej architektury.

Artykulacja wnętrza była przeprowadzona przez malowane iluzjonistycznie kanelowanie pilastry. Na nich namalowano zacheuszki i portrety apostołów w iluzjonistycznych ramach. Na sklepieniu nawy w iluzjonistycznym obramieniu z architektury znajdowała się scena w ujęciu panoramicznym, przedstawiająca Tryumf Wiary. Na środku tej sceny widoczne były putta unoszące insygnia władzy papieskiej – tiarę i krzyż, po bokach postacie trzymały hostię na kielichu i krzyż. Na bokach kompozycji umieszczone były personifikacje czterech kontynentów: Europa na koniu, Azja na wielbłądzie, Afryka na lwie i Ameryka na krokodylu. Towarzyszyły im personifikacje cnót: Wiary, Nadziei, Miłości i Sprawiedliwości. Na łuku tęczowym przedstawiono scenę Adoracji Baranka przez 24 starców oraz herby Prawdzic z insygniami biskupimi (należący do bp. Józefa Antoniego Łaszcza), Pilawa (Franciszka Salezego Potockiego) i Jastrzębiec. W prezbiterium na ścianach odmalowano w iluzjonistycznych nastawach ołtarzowych sceny: Wizji św. Józefa Kalasantego oraz Wizji św. Kajetana.

W zakrystii kościoła na ścianach poza iluzjonistycznymi wazonami z kwiatami namalowano w lunetach sklepienia kartusze z portretami wybitnych pijarów: Św. Józef Kalasanty, Św. Maria Magdalena de Pazzi ukazująca Najświętsze Serce Jezusa, Bł. Piotr Casani i Hostia w monstrancji, Stanisław Papczyński i Anioł z wizerunkiem Marii Panny oraz Gliceriusz Landriani i Anioł trzymający wizerunek Jezusa. Z kolei na środku sklepienia widoczna była Maria z Gołębicą Ducha Świętego. W pomieszczeniu znajdował się także malowany herb Prawdzic (Łaszczów).

Problematyka artystyczna

Kościół św. Marka w Warężu

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja