mały|438x438px|Cud nad Wisłą (Ks. Skorupka w obronie Warszawy w 1920 r.) Malowidła ścienne Jana Henryka Rosena w prywatnej kaplicy papieskiej w letniej rezydencji papieży w Castel GandolfoM. Wrzeszcz, Castel Gandolfo [w:] Encyklopedia Katolicka, t. II, Lublin 1976, szp. 1355.(Włochy): Obrona Częstochowy (Przeor Kordecki broni Częstochowy w 1655 r.) oraz Cud nad Wisłą (Ks. Skorupka w obronie Warszawy w 1920 r.) wymiary: 370 × 240 cm (każde), wykonane w roku 1933J. St. Pasierb, Jan Henryk Rosen maluje w Castel Gandolfo [w:] Fermentum massae mundi. Jackowi Woźniakowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. N. Cieślińska, P. Rudziński, Warszawa 1990, s. 511–519 (przedr. w wersji poszerzonej przez M. Janochę: O freskach Rosena w Castel Gandolfo [w:] J. St. Pasierb, M. Janocha, Polonica artystyczne w zbiorach watykańskich, [Warszawa 1999], s. 365–373)..
Dwa monumentalne malowidła ścienne powstały na zamówienie papieża Piusa XI, który sam wybrał tematy i skorygował projekty przedstawione przez malarzaSwoje spotkania i rozmowy z Piusem XI nt. ikonografii planowanych malowideł i zmianach czynionych na życzenie papieża Rosen opisał szeroko w – prawdopodobnie planowanych do opublikowania, ale – o ile wiadomo, nigdy niewydanych – notatkach spisanych po wojnie w Stanach Zjednoczonych, zachowanych w maszynopisie w jego spuściźnie w USA (kopie w posiadaniu J. Wolańskiej); o spotkaniach i rozmowach artysty z papieżem wspomina także Pasierb, Jan Henryk Rosen maluje w Castel Gandolfo…, s. 513.. Pius XI (Achille Ratti) był nuncjuszem apostolskim w Polsce w latach 1919–1921S. Wilk, Nuncjusz Achilles Ratti i jego rola w procesie kształtowania się państwa polskiego [w:] Powrót Polski na mapę Europy, red. Cz. Bloch, Z. Zieliński, Lublin 1995, s. 331–367.; wsławił się tym, że podczas wojny polsko-bolszewickiej, w sierpniu 1920 roku jako jeden z dwóch zagranicznych dyplomatów nie opuścił WarszawyJak pisze S. Wilk (Nuncjatura warszawska w II Rzeczypospolitej, [w:] Nuncjatura apostolska w II Rzeczypospolitej, red. T. Chynczewska-Hennel, K. Wiszowata-Walczak, Białystok 2012, s. 447) jego pozostanie w Warszawie było przypadkowe, planował bowiem opuścić stolicę wraz z innymi dyplomatami.. Omawiane malowidła miały przypominać ten okres działalności papieża. Obrazy znajdują się naprzeciw siebie, na bocznych ścianach kaplicy, w której ołtarzu widnieje kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Ponad drzwiami wejściowymi do kaplicy znajdują się ponadto malowane mapy Polski: po stronie Cudu – reprodukcja polskiej mapy sztabowej, ukazująca pole bitwy pod Warszawą (197 × 140 cm), a po stronie przeciwnej – mapa Polski, „utrzymana w dawnej konwencji plastycznej”Pasierb, Jan Henryk Rosen maluje w Castel Gandolfo…. Zachowała się informacja o urlopie Rosena z Politechniki we Lwowie (gdzie podówczas był zatrudniony) w okresie od 1 V do 15 VI 1933Державний Архів Львівської Області (Archiwum Państwowe Obwodu Lwowskiego we Lwowie): „Личное дело преподавателя Росена Яна Генрнка” (Akta personalne wykładowcy [Politechniki Lwowskiej] Jana Henryka Rosena) 1921–1939, na 61 arkuszach; ф. 27, оп. 4, спр. 548. ze względu na pracę przy malowidłach w Castel Gandolfo (wiadomo skądinąd, że realizacja tego zlecenia zajęła mu znacznie więcej czasu).
Cud nad Wisłą jest, jak wolno sądzić, w miarę samodzielną kompozycją Rosena (choć, być może odwołuje się do analogicznej kompozycji Jerzego Kossaka z r. 1930https://www.muzeumzaglebia.pl/1646-cud-nad-wis%C5%82%C4%85-%E2%80%93-1920; https://www.muzeumzaglebia.pl/images/galeria/cud.jpg; J. Komorowski, Kościół w Sołach, „Spotkania z Zabytkami”, 2009, nr 1, s. 20.), Obrona Częstochowy, natomiast, nawiązuje – zwłaszcza pod względem ikonografii – do obrazu Januarego Suchodolskiego pod tym samym tytułem (1846, olej na płótnie, 124 × 164 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie, nr inw. MNK II-a-8; replika z r. 1854 w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie)https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b2/Jasna_G%C3%B3ra_1655.jpg; H. Blak, B. Małkiewicz, E. Wojtałowa, Nowoczesne malarstwo polskie. Katalog zbiorów, pod red. Z. Gołubiew, cz. 1: Malarstwo polskie XIX wieku, MNK, Kraków 2001 (= Katalogi Zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, Nowa Seria), nr kat. 976, s. 352 (obraz Januarego Suchodolskiego).. Trudno sobie wyobrazić, by kompozycja Rosena mogła była powstać bez znajomości obrazu Suchodolskiego, dzieła skądinąd w owym czasie bardzo popularnego i szeroko reprodukowanego. lewo|mały|434x434px|Obrona Częstochowy (Przeor Kordecki broni Częstochowy w 1655 r.) Jako ciekawostkę należy wspomnieć, że znane są co najmniej dwa powtórzenia aranżacji znanej z kaplicy w Castel Gandolfo (tzn. dekoracje wnętrz sakralnych w postaci umieszczonych naprzeciw siebie obu omawianych kompozycji, podobnie jak to miejsce w kaplicy papieskiej): w prezbiterium kościoła w Toustem na Podolu (stosunkowo dobrze zachowana Obrona Częstochowy; Cud nad Wisłą – jedynie szczątkowo) z lat ok. 1935–1939J. Wolańska, Nieznany naśladowca Jana Henryka Rosena w dawnym kościele parafialnym w Toustem na Podolu [w:] Sztuka Kresów Wschodnich, t. 5, Kraków 2003, s. 213–218. oraz na historycznej Wileńszczyźnie (obecnie w granicach Białorusi), w kościele pw. Matki Boskiej Różańcowej w SołachK. Uchowicz, Kościół parafialny p.w. Matki Boskiej Różańcowej w Sołach [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa wileńskiego, t. 1, red. M. Kałamajska-Saeed, Kraków 2005, s. 247–273 (s. 257). (przed 20 IX 1934; zamalowany w 2023Komorowski, Kościół w Sołach…; M. Chołodowski, Białoruś. W kościele Matki Boskiej Różańcowej zamalowano fresk upamiętniający bitwę warszawską (1.03.2023) (https://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,29513952,bialorus-w-kosciele-matki-boskiej-rozancowej-zamalowano-fresk.html).), jako część większego zespołu malowideł w prezbiterium. Sam Rosen powtórzył postać ks. Skorupki na fryzie namalowanym do dekoracji działu polskiego na Międzynarodowej Wystawie Prasy Katolickiej w Watykanie (1936), obecnie przechowywany w Domu Arcybiskupów WarszawskichJ. Wolańska [dostęp 2023-12-16](pol.).
„Oryginalny” pomysł papieża zestawienia w kaplicy obu scen był, jak się okazuje, nie tylko nieprzypadkowy, ale też zapewne istniał w literaturze już wcześniej. Jak pisze Jarosław Komorowski, wydana w roku 1920 przez Towarzystwo Oświaty Narodowej książka Marii Bogusławskiej pt. Dziedzictwo Kordeckiego: ks. Ignacy Skorupka już w tytule łączy głównych bohaterów obu wydarzeńKomorowski, Kościół w Sołach…, s. 20.. Ze względu na brak dokładnych dat powstania obu realizacji, określonych tu mianem powtórzeń zespołu w Castel Gandolfo, trudno jednoznacznie stwierdzić kierunek wpływów, wydaje się jednak, że pierwszeństwo należy przyznać kaplicy papieskiej, która mogła posłużyć za wzór malowidłom w Toustem. Ponadto o dekoracji kaplicy w Castel Gandolfo i udziale Rosena w tym przedsięwzięciu współcześnie szeroko informowały krajowe i zagraniczne agencje prasowe, a za nimi prasa codzienna i periodycznaZob. m.in.: Jak malarz polski ze Lwowa zdobył pierwsze miejsce w światowym turnieju artystycznym i malować będzie swe dzieło w kaplicy papieża, Biuletyn Prasowej Agencji Informacyjnej „Wschód” (Lwów), nr 360, 25 VIII 1933, s. 1–2 (księga wycinków prasowych J. H. Rosena, kopia w zbiorach J. Wolańskiej); Sukces polskiego malarza, „Przegląd Katolicki”, 1933, nr 38, s. 605; Uznanie Ojca św. dla dzieła prof. Rosena, „Przegląd Katolicki”, 1934, nr 29, s. 475; zob. także, s. 316.. Aby wydarzeniu nadać rozgłos, Rosena – naturalnie z charakterystyczną dla ujęć prasowych przesadą – zestawiano z Michałem Aniołem (a kaplicę w Castel Gandolfo z kaplicą Sykstyńską), podnosząc fakt, że polski malarz był pierwszym artystą od czasu Buonarrotiego, który udekorował dla papieża całą kaplicę.
Projekty kompozycji (1932), wykonanych (z niewielkimi zmianami, stosownie do uwag wyrażonych przez Piusa XI) w kaplicy w Castel Gandolfo, są przechowywane w bazylice archikatedralnej pw. Świętej Rodziny w CzęstochowieKatalog zabytków sztuki: Miasto Częstochowa, pod red. Z. Rozanow i E. Smulikowskiej, cz. 1: Stare i Nowe Miasto, Częstochówka i Przedmieścia (= Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. VI, cz. 1), Warszawa 1995, s. 6–7, il. 245–246..
Nie do końca wyjaśniona jest rola Giuseppe (Józefa) Toeplitza, współtwórcy i jednego z dyrektorów włoskiego Banca Commerciale Italiana (BCI), instytucji, która podówczas prowadziła obsługę finansową Watykanu, w powierzeniu zamówienia Rosenowi, nie ulega jednak wątpliwości, że malarz otrzymał to zlecenie właśnie dzięki Toeplitzowi, który też miał partycypować w kosztach udekorowania kaplicy (czy też pokryć je w całości)Ibidem s. 136.. Rok przed wykonaniem malowideł w Castel Gandolfo, w roku 1932 Rosen namalował obraz przedstawiający św. Odilona na grobowcu rodzinnym Toeplitza na cmentarzu w Sant’Ambrogio di Varese, gdzie Giuseppe Toeplitz miał swoją rezydencję.
Nie całkiem jasny jest też udział w tym zamówieniu Antoniego Michalaka (1902–1975)A. Michalak, Bractwo św. Łukasza [w:] Encyklopedia Katolicka, t. II, Lublin 1976, szp. 1020–1021; J. Wyczesany, Kalendarium. Życie i twórczość Antoniego Michalaka [w:] Mistyczny świat Antoniego Michalaka. Katalog wystawy twórczości Antoniego Michalaka 1902–1975, oprac. W. Odorowski, kat. wyst. Muzeum Nadwiślańskie, 22 V–9 VIII 2005, Kazimierz Dolny 2005, s. 26.. Rosen poznał go w Warszawie jesienią roku 1932Informacja ustna Jerzego Wyczesanego, na podstawie materiałów z archiwum A. Michalaka. i być może zaproponował młodemu artyście współpracę. W roku 1933 Michalak zaprojektował i wykonał wraz z Rosenem kartony do obu scen mających ozdobić kaplicę papieską. Jak pisze Jerzy Wyczesany, „Kartony te, niezaakceptowane przez papieża, zostały przekomponowane i zrealizowane przez Rosena jednak bez udziału Michalaka”Wyczesany, Kalendarium, s. 26..
O ile zdaniem papieża i w tzw. opinii publicznej malowidła Rosena były sukcesem, o tyle spotkały się z druzgocącą krytyką polskiego środowiska artystycznegoSt. Br., Sprawa Rosena, „Gazeta Artystów”, 1934, nr 4, s. 2 [22 IX 1934]; Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939, red. A. Wojciechowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 316, 668.. Obecnie są cenione wśród „poloników” zagranicą: „W XX wieku, w dziedzinie malarstwa monumentalnego, szczególne miejsce ma w polskiej sztuce Jan Henryk Rosen (1891–1982). Jego dzieła rozrzucone są w kilku krajach: w Wiedniu ozdobił polichromią kaplicę Jana III Sobieskiego przy kościele St. Joseph na historycznym wzgórzu Kahlenberg (1930). Ta kameralna realizacja przedstawia sceny związane z bitwą pod Wiedniem w 1683 roku w uproszczonej stylizacji, używając śmiałej kolorystyki i dosadnych symboli. Nie jest to ani malarstwo awangardowe, ani historyzm, ale jedna z wybitniejszych ściennych realizacji nurtu «złotego środka», który w latach 20. i 30. XX wieku dochodzi do głosu w wielu krajach Europy. We Włoszech, w rezydencji papieskiej w Castel Gandolfo znajdują się patriotyczno-religijne sceny Rosena o tematyce polskiej: Obrona Częstochowy i Cud nad Wisłą (1934). W Stanach Zjednoczonych, gdzie osiadł w 1937, spośród licznych jego realizacji wyróżniają się malowidła w katedrze anglikańskiej w Waszyngtonie oraz uchodząca za największą na świecie mozaika w katedrze w Saint Louis”A. Pieńkos, Polskie dziedzictwo za granicą, dostępne w Internecie: <http://www.culture.pl/baza-sztuki-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/polskie-dziedzictwo-za-granica>).
Przypisy
Kategoria:Malowidła ścienne