Grupa „Kowel” – improwizowany związek taktyczny Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej, improwizowany w trakcie kampanii wrześniowej 1939 roku.
Sformowana z jednostek zapasowych, pododdziałów improwizowanych i części pododdziałów wycofanych z terenów zachodnich oraz rozbitków wycofujących się na teren Wołynia w okresie od 15 do 18 września 1939. Nazywana też Brygadą „Kowel”.
Formowanie i zmiany organizacyjne Realizując wytyczne Naczelnego Wodza WP z 11 września 1939, minister spraw wojskowych gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki zarządził organizowanie zapór policyjnych, zamknięcie przejść dla ludności cywilnej i władz samorządowych przez Bug od Brześcia do Sokala, a następnie przez Bełz Rawę Ruską do rzeki Wereszycy i do południowej granicy państwa. Utworzono trzy odcinki: „Szack” od Brześcia do Dubienki, „Włodzimierz” od Dubienki do północnej granicy Okręgu Korpusu nr VI oraz „Stanisławów” od rzeki Dniestr do miejscowości Sławsko. I wiceminister spraw wojskowych gen. bryg. Janusz Głuchowski 11 września rozkazał zorganizowanie zapory na Bugu na odcinku Włodawa – Sokal. Zadaniem głównym było zatrzymywanie oraz zbieranie żołnierzy i pododdziałów maszerujących na wschód z rozbitych na zachodzie jednostek. Z nich miano formować oddziały uzupełnień dla wycofujących się na wschód i południe wielkich jednostek. Zapora na Bugu miała stać się też linią obrony. Na terenie objętym jurysdykcją wojskową dowódcy Okręgu Korpusu nr II gen. bryg. Mieczysława Smorawińskiego, w Kowlu mianowano dowódcą garnizonu, 13 września pomocnika dowódcy OK nr II płk. dypl. Leona Wacława Koca. Od 16 września podjął on zadanie organizacji obrony Kowla przed oddziałami niemieckiego XIX Korpusu Armijnego (mot.) atakującego od strony Brześcia nad Bugiem i Szacka. 15 września z Kowlu i okolicach przebywały oddziały i pododdziały WP:
Komenda Garnizonu w Kowlu przeformowana w dowództwo Grupy/Brygady „Kowel” batalion ON „Kowel” 23 batalion wartowniczy 21 kompania asystencyjna 23 i 24 kompanie ckm przeciwlotniczych typu B batalion piechoty Ośrodka Zapasowego 3 Dywizji Piechoty Legionów ppłk Czesław Czajkowski część Ośrodka Zapasowego 17 Dywizji Piechoty część Ośrodka Zapasowego 18 Dywizji Piechoty oddział zbiorczy 36 Dywizji Piechoty rezerwowej część Ośrodka Zapasowego Artylerii Konnej nr 1 część Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 8 Ośrodek Zapasowy Pomiarów Artylerii nr 1 ppłk Józef Kleiber część Ośrodka Zapasowego Saperów typ Specjalny nr 1 część Ośrodka Zapasowego Saperów nr 2 batalion saperów rezerwowy Centrum Wyszkolenia Saperów mjr Wacław Plewako kompanie mostów ciężkich nr 12 i 15 szpital polowy nr 203.
Ponadto w pobliżu Kowla w okolicznych miastach i wsiach przebywały: specjalny batalion moździerzy kpt. Józefa Cebuli kompania czołgów 2 batalionu czołgów lekkich kpt. Konstantego Hajdenki część 5 baplot. typ A większość 101 dywizjonu artylerii plot. mjr Michała Chroł-Frołowicza 1107 pluton artylerii plot.
Z części tych oddziałów i pododdziałów utworzył płk dypl. Leon Koc trzy zgrupowania: odcinek południowy ppłk. dypl. Franciszka Pokornego, odcinek północny ppłk dypl. Stefana Górnisiewicza, odwód dowódcy grupy.
Łącznie Grupa/brygada „Kowel” liczyła ok. 5000 żołnierzy częściowo bez broni, zadaniem była obrona Kowla, Ratna i mostu na Prypeci pod Kraską. Od 14 do 17 września z będących w Kowlu i okolicach oddziałów głównie zapasowych, formowano bataliony piechoty, wyposażając ich w broń amunicję, sprzęt ze składnicy uzbrojenia nr 2 w Czerkasach. Pozostała część oddziałów odeszła w kierunku południowym i weszła w skład Grupy „Włodzimierz” i Grupy „Dubno”. Codziennie lotnictwo niemieckie bombardowało miasto, a szczególnie dworze kolejowy i tory. 17 września dołączyła do Grupy „Kowel”, większość rozwiązanej Grupy „Szack”. Na rozkaz dowódcy OK nr I gen. bryg. Mieczysława Ryś-Trojanowskiego, po uzyskaniu informacji o agresji sowieckiej wydał on rozkaz o częściowej demobilizacji i oddalił się z Kowla. Zdemobilizowano żołnierzy z mniejszości narodowych ze wschodniej części II RP oraz żołnierzy nie posiadających broni. Zreorganizowana grupa została podzielona na 4 improwizowane pułki piechoty dwubatalionowe, dwa improwizowane dywizjony kawalerii.
Działania bojowe 18 września około godz.18 Grupa „Kowel” po częściowej demobilizacji i reorganizacji podjęła marsz w kierunku Włodzimierza Wołyńskiego. Maszerowano trzema kolumnami poprzez Lubitów i Jezierzany. Maszerujący w straży przedniej kolumny ppłk. Aleksandra Kiszkowskiego, dywizjon kawalerii rtm. Ludwika Bernsteina zlikwidował w Jezierzanach bojówkę ukraińską. W czasie marszu do Grupy dołączyła duża liczba żołnierzy z rozwiązanej tego dnia w godzinach południowych w Olesku Grupy „Szack”. Jednocześnie w momencie wymarszu z Kowla odłączyły się od Grupy „Kowel”: batalion piechoty z OZ 3 DP ppłk. Czajkowskiego, batalion saperów mjr. Plewaki, OZPA ppłk. Kleibera oraz w Lubomlu 12 i 15 kmc. Oddziały te pomaszerowały w kierunku zachodnim, do Dorohuska i Chełma.
19 września poprzez Zadyby, Tuliczów, Grupa dotarła do Kisielina. W trakcie marszu w nocy oddziały były ostrzeliwane przez bojówki dywersantów ukraińskich. W Kisielinie rozbito przez pułk ppłk. dypl. Franciszka Pokornego i dywizjon kawalerii rtm. Bernsteina bojówki komunistów i nacjonalistów ukraińskich. Ze względu na demobilizację Grupy „Włodzimierz” i zbliżających się oddziałów sowieckich, dowództwo Grupy „Kowel” podjęło decyzję marszu na zachód. O godz. 18:00 podjęto marsz przez Ozdziutycze, Tumin, Gnojno, Mohilno, Owadno w kierunku Werby. Wysłany podjazd kawalerii potwierdził zajęcie przez oddziały sowieckie Włodzimierza. W rejonie Werby przed świtem doszło do walki VII batalionu piechoty idącego na czele pułku ppłk. Pokornego z sowieckim oddziałem rozpoznawczym, batalionu rozpoznawczego 36 Lekkiej Brygady Czołgów. Atak VII batalionu z zaskoczenia wyparł sowiecki oddział z Werby i zadał straty w postaci zniszczenia i uszkodzenia czołgu i czterech samochodów pancernych. W Werbie zajął batalion obronę, osłaniając przemarsz kolumny Grupy „Kowel” od strony Włodzimierza. Po zajęciu stanowisk obronnych VII batalion prowadził wymianę ognia z oddziałem sowieckim. Jako straż przednia pułku ppłk. dypl. Pokornego maszerował w kierunku Horodła III batalion piechoty. Po osiągnięciu Horodła III batalion dokonał naprawy mostu, zapewniając możliwość przeprawy przez rzekę Bug. Kolumna Grupy była ostrzeliwana przez dywersantów ukraińskich, po ujęciu kilku z nich z bronią w ręku i ich rozstrzelaniu oraz spaleniu zagród, z których ostrzeliwano oddziały maszerującej kolumny, zapewniono spokój. Pozostałe pułki Grupy od Werby maszerowały w kierunku Bugu oddzielnie. Pułk ppłk. Kiszkowskiego przeprawił się przez Bug pod Uściługiem. Pułk ppłk. Adamusa przeprawił się przez Bug na wysokości wsi Korytnica i Bereżnica. Po pojawieniu się sowieckiego oddziału pościgowego w Horodle, most został wysadzony. Część taborów Grupy, posuwających się z tyłu, została odcięta i po walce rozbita przez oddział sowieckiej 36 LBCz.
20 i 21 września oddziały Grupy „Kowel” odpoczywały i koncentrowały się. Pułki ppłk. dypl. Pokornego i ppłk. Adamusa zajęły obronę, na wzgórzach w rejonie Lisek, frontem na wschód i południowy wschód. Wieczorem 21/22 września podjęły marsz w dwóch kolumnach w kierunku Krasnegostawu. Pierwsza kolumna z pułkami ppłk. dypl. Pokornego i ppłk. Adamusa pomaszerowały przez Annopol, Teratyn, Uchanie, Wojsławice. Druga kolumna ppłk. Kiszkowskiego przez Hrebenne, Szpikołosy, Wołajowice, Moniatycze, Neledew, Mołodziatycze na Grabowiec. Oddziały Grupy posuwały się na zachód w ślad za ustępującymi z tego terenu oddziałami niemieckimi, a przed nadciągającymi czołówkami sowieckimi. Ze składów w Chełmie ściągnięto dostępne uzupełnienie broni, amunicji, umundurowania i zaopatrzenia, ustanawiając tam Komendę Garnizonu.
Rano 22 września kolumna ppłk. dypl. Pokornego i ppłk. Adamusa dotarły do Uchania, gdzie rozbito bojówkę żydowską, rozstrzeliwując schwytanych z bronią w ręku i uwalniając kilkunastu rozbrojonych żołnierzy WP. Zatrzymano się tam na postój.
23 września Grupa „Kowel” w dalszym ciągu maszerowała, dotarła do Kolonii Czartoryja, tam na postoju oczekiwano na dołączenie kolumny ppłk. Kiszkowskiego. Wysłano rozpoznania i podjazdy kawalerii. Po uzyskaniu wiedzy o kierunkach marszu wojsk sowieckich i niemieckich podjęto marsz w kierunku północno-zachodnim. Napotkano resztki XIX Brygady Piechoty płk. dypl. Jana Korkozowicza i resztki XXIX Brygady Piechoty płk. Jana Bratro. Bataliony: saperów CWSap. i OZ 3 DP dołączyły w okolicach Chełma do Grupy płk. dypl. Władysława Płonki.
24 września rano kolumna główna Grupy „Kowel” dotarła poprzez Grabowiec, Grabowiec Górę, Wolicę Uchyńską, Skierbieszów do wsi Zabytowa, gdzie zatrzymała się w lasach. W ślad za kolumną główną maszerowała kolumna ppłk. Kiszkowskiego, docierając ostatecznie do Kryniczek niedaleko Izbicy. Dywizjon ułanów rtm. Cierpickiego jako straż tylna dotarł do rejonu Grabowca. Dywizjon kawalerii rtm. Bernsteina rozpoznawał kierunek zachodni na Gorzków.
O świcie 25 września kolumna główna podjęła marsz przez Majdan Murowany, Majdan Drewniany, Izbicę, Tarnogórę, Wirkowicę, Majdan Borowski i po postoju, przez Kolonię Borów, Czystą Dębinę i Antoniówkę docierając do rejonu Pilaszkowice, Żółkiewka. Kolumna ppłk. Kiszkowskiego pod Izbicą przy przeprawie przez Wieprz dołączyła do kolumny głównej Grupy „Kowel”. Stacjonujący w lesie w pobliżu Grabowca będący w straży tylnej, dywizjon ułanów rtm. Cierpickiego, został ostrzelany przez oddział rozpoznawczy sowieckiej 81 Dywizji Strzelców, o którego miejscu przebywania powiadomili miejscowi Żydzi. Natarcie oddziału sowieckiego prowadzone na dywizjon ułanów, spotkało się z szarżą dywizjonu, która załamała się w ogniu sowieckiej broni maszynowej. Dywizjon poniósł ciężkie straty w poległych i rannych oraz wziętych do niewoli. Ranny rtm. Eugeniusz Cierpicki, wszyscy ranni i wzięci do niewoli zostali rozstrzelani na polu walki. Dodatkowo znajdująca się w pobliżu część 903 szpitala polowego, została przez sowietów wymordowana, to jest 20 rannych żołnierzy, 2 lekarzy i 4 sanitariuszy.
26 września doszło do spotkania w Wierzbicy i ponownego w Sobieskiej Woli dowódców Grup „Kowel”, „Chełm” i „Niemen” z płk. dypl. Tadeuszem Zieleniewskim, który objął dowództwo nad wszystkimi zgrupowaniami. Grupa „Kowel” zatrzymała się na postój we wsiach Bychawa, Kosarzew, Krzczonów, Giełczew.
27 września wszystkie oddziały odpoczywały, podjęto decyzję przebicia się całego zgrupowania na południe w kierunku granicy węgierskiej. Płk dypl. Tadeusz Zieleniewski wydał rozkazy na trzy dni dla Grupy „Kowel” i innych. Zredukowano znacznie tabory.
28 września Grupa „Kowel” wyruszyła w dwóch kolumnach: wschodniej z podgrupami ppłk. dypl. Pokornego, ppłk. Adamusa, po trasie Zakrzew, Batorz Ordynacki, Wierzchowiska w kierunku Modliborzyc i zachodniej z podgrupy ppłk. Kiszkowskiego wzmocnionej dywizjonem kawalerii rtm. Bernsteina, po trasie Polichna Góra, Kosarzew, Wolę Gałęzowską, Zakrzówek, Sulów. W trakcie marszu do dywizjonu kawalerii dołączył szwadron 4/7 puł. z dwiema armatami ppanc. Oddziały maszerowały bez styczności z oddziałami nieprzyjacielskimi, w deszczu. Na postój zatrzymały się w Batorzu Ordynackim i Zakrzówku.