Bitwa pod Wau – starcie zbrojne stoczone w dniach 29 stycznia – 4 lutego 1943 roku podczas kampanii nowogwinejskiej II wojny światowej. Siły Cesarstwa Japonii wypłynęły z Rabaulu, przekroczyły Morze Salomona i pomimo alianckich ataków powietrznych z powodzeniem dotarły do Lae, gdzie zeszły na ląd. Japońskie wojska ruszyły następnie lądem w stronę Wau, australijskiej bazy, która potencjalnie zagrażała japońskim pozycjom w Salamaua i Lae. Rozpoczął się wyścig pomiędzy Japończykami poruszającymi się lądem, spowalnianymi trudnym ukształtowaniem terenu, a Australijczykami, przemieszczającymi się drogą powietrzną, skrępowaną złą pogodą. Zanim Japończycy dotarli do obszaru Wau po wędrówce przez góry, australijscy obrońcy otrzymali znacznie posiłki za pomocą lotnictwa. W bitwie, do której wreszcie doszło, pomimo zaskoczenia taktycznego osiągniętego dzięki podejściu z nieoczekiwanego kierunku, atakujący Japończycy nie byli w stanie zdobyć Wau.
Tło sytuacyjne Geografia Wau to miasto na Nowej Gwinei, w prowincji Morobe, położone na krańcu doliny Wau-Bulolo. Było to miejsce gorączki złota w latach 20. i 30. XX wieku. Poszukiwacze złota przybyli na wybrzeże w Salamaua i weszli w głąb lądu wzdłuż Szlaku Czarnego Kota. Górnicy częściowo oczyścili teren, zbudowali domy i warsztaty, założyli sieć wodociągową i elektryczną. Zbudowali także lotniska w Wau i Bulolo, które były odtąd głównym sposobem dotarcia tam z zewnątrz. Lotnisko Wau posiadało jeden, nierówny pas startowy z trawy Kunai o długości 940 m o 10-procentowym nachyleniu, zmierzającym bezpośrednio do góry Kaindi. Samoloty mogły zbliżać się tylko od północnego wschodu, lądując pod górę i startując w dół. Góra na końcu pasa uniemożliwiała powtórne próby lądowania, jak i przedłużenie pasa. Piloci musieli manewrować Dakotami pod chmurami i przez niebezpieczne przełęcze, „unikając szczytu w jednym miejscu i chmur w drugim”, lądując z dużą prędkością. Wymagało to dobrej widoczności, ale pogoda nad Górami Owena Stanleya charakteryzowała się częstymi burzami, ciągami pionowymi i mgłami, które unosiły się z dna dżungli. Pierwszego lądowania w Wau dokonał Ernest Mustard w swoim de Havilland DH.37 19 kwietnia 1927 roku. Osmar White, który dotarł do Wau w czerwcu 1942 roku, pisał:
Kanga Force thumb|Papua, wschodnia część Nowej Gwinei i Wyspy Salomona Po wybuchu wojny z Japonią Wau stało się centrum ewakuacji, przyjmującym uchodźców z Lae i Salamaua. Kobiety i dzieci z rodzin osadników kolonialnych zostały ewakuowane, podczas gdy mężczyźni w wieku poborowym zostali wezwani do służby w New Guinea Volunteer Rifles, lokalnej jednostce milicji. Początkowo cywilów ewakuowano samolotami cywilnymi, ale gdy Japończycy zbliżyli się i zbombardowali Wau 23 stycznia 1942 roku, latanie bez eskorty myśliwców stało się zbyt niebezpieczne. To pozostawiło na miejscu około 250 Europejczyków i Azjatów. Ci uchodźcy odbyli niebezpieczną podróż przez Góry Owena Stanleya pieszo przez Kudjeru i Tekadu do Bulldog, nieczynnej osady górniczej, gdzie znajdowało się lotnisko, a stamtąd w dół rzeki Lakekamu do morza.
Mając udowodnioną w ten sposób możliwość przejścia tej trasy, New Guinea Force postanowiły ustanowić linię komunikacyjną z Wau przez Szlak Bulldog. Pluton 1. samodzielnej kompanii opuścił Port Moresby na szkunerze „Royal Endeavour” i przemierzył tę trasę, dołączając do żołnierzy New Guinea Volunteer Rifles utrzymujących obszar Wau. To był początek grupy bojowej, którą 23 kwietnia 1942 roku nazwano Kanga Force"New Guinea Force Operation Instruction No. 7", 23 April 1942, Australian War Memorial: AWM54 578/6/1. 22 maja 21 Dywizjon Transportu Piechoty USAAF dostarczył komandosów z 2/5. samodzielnej kompanii, aby dołączyli do Kanga Force. 2/7. samodzielna kompania została sformowana w październiku 1942 roku.
Zaopatrzenie można było przetransportować do Wau drogą powietrzną, gdyby była dostępna osłona myśliwców. 5 września na Kudjeru zrzucono z samolotów 12 ładunków z zaopatrzeniem. Aby nie narażać zbytnio nielicznych samolotów transportowych, transport lotniczy uzupełniono trasą lądową. Część zaopatrzenia została wysłane do ujścia rzeki Lakekamu w lugierach, następnie przetransportowana w górę rzeki do Bulldog w łodziach lub dłubankach, a później przeniesiona Szlakiem Bulldog przez miejscowych tragarzy.
Strategia thumb|Obszar Wau-Salamaua-Lae. Wau znajduje się w dolnej części mapy. Dolina Wau-Bololo to obszar jasny, otoczony górami Kanga Force osiągnęła jeden znaczący sukces podczas rajdu na Salamauę w czerwcu 1942 roku, ale „poza tym niewiele zrobiła, by nękać Japończyków w ich bazach w Salamaua i Lae”. Udało im się jednak przeciwstawić Japończykom bez prowokowania ich do ataku przeciwko Wau, w czasie, gdy alianci nie mieli jeszcze środków na wzmocnienie Kanga Force, a także dostarczyli cennych informacji wywiadowczych. Wau zajmowało ważne miejsce w strategii dowódcy alianckich sił lądowych Obszaru Południowo-Zachodniego Pacyfiku, generała Thomasa Blameya, który jednocześnie dowodził New Guinea Force z Port Moresby. W tym czasie Japończycy mieli przewagę powietrzną nad Morzem Salomona, wykluczając wszelkie operacje powietrzne i morskie operacje przeciwko japońskiej bazie w Lae. Dlatego Blamey zdecydował, że będzie musiał zdobyć Lae w kampanii lądowej. Szlak Bulldog miał zostać zmodernizowany do stanu drogi możliwej do pokonania przez ciężarówki i czołgi, które mogłyby wspierać dywizję posuwającą się drogą lądową w kierunku Lae.
Generał porucznik Hitoshi Imamura, dowódca japońskiej 8 Grupy Armijnej w Rabaulu, prawidłowo wydedukował intencje przeciwnika i siłę Kanga Force, dlatego postanowił zneutralizować niebezpieczeństwo dla Lae. Rozkazał 18 Armii generała porucznika Hatazō Adachiego zabezpieczyć „ważne obszary na zachód od Lae i Salamaua”. 29 grudnia 1942 roku Adachi polecił 102 Pułkowi Piechoty i innym jednostkom pod dowództwem generała dywizji Toru Okabe, dowódcy 51 Dywizji Piechoty, przejście z Rabaulu do Lae, a następnie natychmiastowe ruszenie w głąb lądu, aby zdobyć Wau”. Siły pod dowództwem Okabe były znane jako Oddział Okabe.
Imamura walczył z zaradnym, zdecydowanym i agresywnym przeciwnikiem, który miał również dostęp do dobrego wywiadu. Łamacze kodów z systemu Ultra czytali depesze japońskiej marynarki, a do 3 stycznia 1943 dowódcy alianccy wiedzieli z wyprzedzeniem o jednostkach, które Adachi planował wysłać z Rabaulu do Lae, chociaż nie znali ostatecznego przeznaczenia tych sił. Blamey postanowił nie czekać, aż sytuacja się wyjaśni, ale natychmiast nakazał 17 Brygadzie Piechoty przemieszczenie się z Zatoki Milne’a do Wau 4 stycznia 1943 roku"War Diary, 17th Infantry Brigade, 4 January 1943", Australian War Memorial: AWM52 8/2/17. Jej dowódca, brygadier Murray Moten, otrzymał rozkaz przejęcia dowództwa nad Kanga Force i obroną Wau.
Preludium Dowódca alianckich sił powietrznych Obszaru Południowo-Zachodniego Pacyfiku, generał porucznik George Kenney, polecił swojemu dowódcy sił bombowych, generałowi brygady Kennethowi Walkerowi, przeprowadzić pełnowymiarowy atak bombowy o świcie na japońskie transportowce w porcie Rabaulu, zanim będzie mógł odpłynąć. Walker sprzeciwił się; jego bombowce miałyby trudności z dotarciem na spotkanie, gdyby musiały opuścić Port Moresby w nocy. Zamiast tego zalecił atak w południe. Kenney przyznał się do obaw Walkera, ale był natarczywy; wolał bombowce bez formacji od bombowców zestrzelonych przez myśliwce wroga, które z pewnością przechwyciłyby atak w ciągu dnia. Niesprzyjająca pogoda uniemożliwiła udział w akcji bombowców z Australii, więc wszystko, co było dostępne, to samoloty w Papui: sześć B-17 i sześć B-24. Pomimo rozkazów Kenneya, Walker zaatakował port Rabaul w południe 5 stycznia, gdzie napotkał ciężki ogień przeciwlotniczy i ciągłe ataki myśliwców. Z wysokości 2600 m zostało zrzuconych czterdzieści 230 kg i 450 kg bomb. Według własnych meldunków formacja trafiła dziewięć statków o łącznej wadze 50 000 ton. Zestrzelono dwa B-17, w tym jeden z gen. Walkerem, który został pośmiertnie odznaczony Medalem Honoru. Po wojnie Joint Army–Navy Assessment Committee potwierdził jednak zatonięcie tylko jednego japońskiego statku handlowego, 5833-tonowego „Keifuku Maru”. Dwa inne transportowce zostały uszkodzone, podobnie jak niszczyciel .
thumb|left|Dakoty lecą nad górami w kierunku Wau. Zdolność gen. Blameya do wzmocnienia swoich sił w Wau zależała od tych samolotów, ale były one ograniczone przez niewielką liczebność i złą pogodę 6 stycznia japoński konwój z siłami Okabe wyruszył do Lae z Rabaulu. Ostrzeżone przez system Ultra, samoloty USAAF i RAAF wykryły, oszacowały siłę i zaatakowały konwój, osłaniany przez niskie chmury i japońskie myśliwce. Alianci twierdzili, że zestrzelili 69 japońskich samolotów, tracąc 10 własnych. Pilot P-38, porucznik Richard Bong, zdobył trzy zestrzelania, stając się asem. Catalina z 11 Dywizjonu RAAF pod dowództwem porucznika Davida Vernona dokonała nocnego ataku bombowego na konwój i zatopiła transportowiec „Nichiryu Maru”. Japońskie niszczyciele uratowały 739 z 1100 rozbitków, ale statek zabrał ze sobą na dno wszystkie środki medyczne wojsk Okabe. Inny transportowiec, „Myoko Maru”, został tak poważnie uszkodzony w Lae przez samoloty B-25 z USAAF, że musiał zostać porzucony na brzegu. Niemniej jednak osłabionemu konwojowi udało się dotrzeć do Lae 7 stycznia i wyładować około 4000 żołnierzy”. W sumie alianckie siły powietrzne wykonały 416 lotów bojowych.
thumb|Australijski patrol rusza w stronę Mubo Między 10 a 16 stycznia Oddział Okabe przemieszczał się wzdłuż wybrzeża na barkach do Salamaua”, gdzie skonsolidował się i zakończył przygotowania do ataku na Wau. 16 stycznia Japończycy napotkali pluton 2/7. samodzielnej kompanii pod dowództwem kapitana Geoffreya Bowena. Po krótkiej walce zginął Bowen, a Australijczycy wycofali się z powrotem do Skindewai. Jednak zamiast ich ścigać, Okabe zdecydował się ruszyć na Wau starym i rzadko używanym szlakiem biegnącym przez trudny teren równolegle do Szlaku Czarnego Kota, wskutek czego walczące strony straciły ze sobą kontakt. W ten sposób Okabe ukrył siłę i cel swoich wojsk oraz zaskoczył Australijczyków. Musiał jednak przejść przez wzgórze Komiatum, dotrzeć do Mubo, a następnie skręcić w kierunku zachodnim. Trasa została wybrana tak, aby uniknąć obserwacji z samolotów alianckich w ciągu dnia, gdy Japończycy będą wdzierać się do dżungli. Pasmo górskie na wschód od Wau miało około 460 m wysokości i nie było szczególnie trudne do pokonania, ale w niektórych jego częściach nie było wyznaczonych przejść. Żołnierze musieli je przygotować bez wykrycia przez samoloty alianckie. Ponieważ Japończycy musieli nosić na plecach żywność, amunicję i sprzęt, natarcie było trudne i trwało dłużej niż przewidywano. W końcu atakujący dotarli na szczyt, z którego mogli spojrzeć w dół na dolinę Wau-Bulolo. W tym czasie zaczęło już brakować im żywności. Dowódca Oddziału Okabe, wskazując na wioskę Wau, wydał rozkaz do ataku: „Brakuje nam jedzenia – szybko zajmijmy Wau i zdobądźmy jedzenie na wrogu!”. Jednak przemieszczanie się przez tak gęstą dżunglę spowodowało, że jego jednostki straciły ze sobą kontakt. Finalnie atak na Wau został przeprowadzony fragmentarycznie, bez odpowiedniego przygotowania.
thumb|Obszar Wau-Mubo, który przemierzyła armia japońska, aby dotrzeć do Wau