Związek Komunistów Jugosławii (ZKJ), Savez Komunista Jugoslavije (SKJ) (w 1919: Socjalistyczna Partia Robotnicza Jugosławii (SPRJ), Socijalistička Radnička Partija Jugoslavije (SRPJ), w latach 1919-1952: Komunistyczna Partia Jugosławii (KPJ), Komunistička Partija Jugoslavije (KPJ)) – partia polityczna istniejąca w latach 1919–1990, sprawująca władzę w Jugosławii w latach 1945–1990. Związek Komunistów Jugosławii został utworzony jako Socjalistyczna Partia Robotnicza Jugosławii w 1919 i od początku był członkiem Międzynarodówki Komunistycznej. W latach 1920–1952 nosił nazwę Komunistyczna Partia Jugosławii (KPJ). Delegalizacja KPJ w 1921 i spory frakcyjne hamowały jego działalność. Aktywność partii wzrosła po objęciu w 1937 kierownictwa przez Josipa Broza Titę. KPJ występowała wtedy przeciw zbliżeniu Jugosławii z III Rzeszą. W zajętej w kwietniu 1941 przez Niemcy i ich sojuszników Jugosławii, KPJ wysunęła hasło powstania narodowego przeciw okupantom i kierowała masowym ruchem wyzwoleńczym. Zorganizowała silne oddziały partyzanckie, które zostały przekształcone później w Wojska Narodowowyzwoleńcze. Po II wojnie światowej przejęła pełnię władzy, eliminując przeciwników politycznych i wprowadzając monopartyjną dyktaturę. W 1948 po ostrym konflikcie J. B. Tity z Józefem Stalinem doprowadziła do zerwania współpracy z innymi partiami komunistycznymi. Współpracę nawiązano ponownie w 1955. Od 1965 Komitet Centralny mieścił się w wieżowcu Ušće Tower w Belgradzie.
ZKJ był inicjatorem udziału Jugosławii w ruchu państw niezaangażowanych. Od śmierci Josipa Broza Tity w 1980, funkcję przywódcy ZKJ pełniło Prezydium Komitetu Centralnego ZKJ. Jego przewodniczący wybierany był spośród członków Prezydium na jeden rok. ZKJ samorozwiązała się w styczniu 1990 podczas XIV kongresu tej partii w Belgradzie, u zmierzchu istnienia Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. W miejsce partii w republikach związkowych Jugosławii, a później w niepodległych państwach, powstał szereg partii o charakterze centrolewicowym i socjaldemokratycznym.
Historia Początki działalności partii thumb|Kongres założycielski KPJ w Belgradzie w 1919 Komunistyczna Partia Jugosławii powstała w 1919. W wyborach parlamentarnych, które odbyły się rok później, komuniści uzyskali 59 miejsc w parlamencie i stali się trzecią siłą polityczną krajuTomasevich 1969, s. 7.. KPJ została zdelegalizowana przez reżim królewski w 1921 i utraciła wszystkie mandaty, a jej działaczy poddano represjomTrbovich, Ana S. (2008). A Legal Geography of Yugoslavia’s Disintegration. Oxford University Press. s. 134. .. Partia przeszła do podziemia, a część jej kadr zbiegła do granicy. Na początku lat 30. członkowie Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Jugosławii znaleźli schronienie w WiedniuVinterhalter 1972, s. 147., a plenarne zebrania partii odbywały się m.in. w CzechosłowacjiDedijer 1952, s. 107., komuniści jugosłowiańscy działali również w ZSRR. Pozostając w rozbiciu, komuniści podjęli próbę restauracji partii na terenie kraju w 1935 gdy powołali tam lewicową formację działającą pod nazwą Zjednoczona Partia Robotnicza, partia ta została jednak szybko rozbita, a 950 jej członków i zwolenników trafiło do więzieńJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VI: Więzienne lata”..
W lecie 1936 w ZSRR doszło do narady kierownictwa KP Jugosławii. KC ustalił, że powróci z Wiednia na teren Jugosławii. W Wiedniu pozostać miał sekretarz polityczny, jednocześnie utrzymywano siedzibę KC w Paryżu. Partia zorganizowała pobór ochotników walczących w hiszpańskiej wojnie domowej, co w dużym stopniu uniemożliwione zostało przez wywiad faszystów włoskich.
W 1937 na rozkaz Józefa Stalina radzieckie służby specjalne zamordowały w Moskwie Sekretarza Generalnego KPJ Milana Gorkicia, którego oskarżono o trockizm i zdradęBanac 1988, s. 64.Nacional. Pašalić, Davor (27 stycznia 2006). „Tito je na vrh KPJ došao cinkanjem (Tito llegó a la cima del Partido Comunista de Yugoslavia por ser un delator).Batakovic, Dusan. Projekat Rastko (ed.): «Nationalism and Communism: the Yugoslav case.. W 1936 do Jugosławii z ZSRR przybył „Towarzysz Walter” – Josip Broz Tito mający zastąpić Gorkića. Jako sekretarz generalny krytykował faszystowskie Włochy i nazistowskie Niemcy. W maju 1938 Tito utworzył w Jugosławii Tymczasowe Kierownictwo KP Jugosławii.
thumb|Delegaci na drugi kongres partii Przed wojną, KPJ o mało nie podzieliła losu rozbitej przez stalinistów Komunistycznej Partii Polski. Także tej partii groziły czystka wśród liderów i rozwiązanie. Także sam Tito na samym początku wojny został oskarżony o trockizm, współpracę z hitlerowskim wywiadem gestapo i jugosłowiańskimi służbami bezpieczeństwa. Prawdopodobnie uratował go fakt wpadki funkcjonariusza radzieckich służb specjalnych, który sformułował oskarżenia względem Tity, funkcjonariusz dostał się bowiem w ręce gestapo w Belgradzie. W obliczu możliwego rozwiązania partii, KPJ przyjęła stalinowski kurs ideologicznyZbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013..
thumb|Kampania wyborcza KPJ w 1920 Gdy rząd królewski przyłączył się do państw Osi, rozpoczęły się ogólnokrajowe protesty, a mieszkańcy kraju uznali tę decyzję za zdradę. Tito zwołał KC i wydał odezwę do Jugosłowian, wezwał do obrony niezależności Jugosławii i zawarcia sojuszu z ZSRR, choć ten na skutek paktu Ribbentrop-Mołotow był obojętny wobec poczynań Niemców. Masowe protesty doprowadziły do chaosu w kraju, w wyniku którego Hitler nakazał zaatakować JugosławięJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek”.. 6 kwietnia 1941 roku niemieckie, włoskie i węgierskie siły zaatakowały Jugosławię i w ciągu kilkunastu dni zajęły całe państwo. 10 kwietnia 1941 roku przedstawiciel faszystowskich, chorwackich ustaszy, Slavko Kvaternik, proklamował powstanie satelickiego Niezależnego Państwa Chorwackiego. Odpowiedzią partii na atak było powołanie Komitetu Wojskowego działającego w ramach Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii JugosławiiTomasevich 2001, s. 52..
Okres okupacji
17 kwietnia 1941 Jugosławia skapitulowała. Formowanie komunistycznego ruchu oporu na terytorium okupowanej Jugosławii rozpoczęło się 28 kwietnia 1941 w słoweńskiej Lublanie. Tito od początku odgrywał w tym ruchu przywódczą rolę. 1 maja 1941 Tito wydał ulotkę wzywającą społeczeństwo do zjednoczenia się w walce przeciwko okupantomAntonic 1988, s. 84.. 27 czerwca 1941 KC KPJ mianowało naczelnego dowódcę armii partyzanckiej, a działacze rozpoczęli przygotowania do przeprowadzenia ogólnonarodowego powstania. Komuniści opracowali plan Walki Narodowo Wyzwoleńczej. Tito przedostał się do Belgradu, skąd dowodził przygotowaniami do tworzenia ruchu oporu. Zamieszkał na ulicy Molerovej w mieszkaniu kolejarza Savicia. Komunistów ożywiła inwazja Niemców na ZSRR, Broz natychmiast zwołał KC. Opinie były podzielone – Milovan Đilas krzyknął „Zobaczycie, za dwa miesiące Czerwona Armia będzie w Jugosławii!”, innego zdania był Aleksander Ranković, który uważał, że atak na ZSRR osłabi morale komunistów Jugosławii. W czasie spotkania KC próbowano złapać zasięg zagranicznych stacji, radia radzieckie i niemieckie podawały muzykę. W końcu udało się złapać sygnał stacji węgierskiej, która podała, że wkrótce Armia Czerwona zostanie rozbita. KC wydał odezwę wzywającą do powstania, podobny apel wydała licząca 30 tysięcy osób organizacja młodzieżowa SKOJ.
28 czerwca KPJ powołała Główny Sztab Narodowo-Wyzwoleńczych Partyzanckich Oddziałów Jugosławii. Do sztabu weszli członkowie KC partii: Edward Kardelj, Aleksander Ranković, Franc Leskośek, Ivan Milutinović i Rade Konćar, którzy rozdzielili się i wyruszyli w różne części okupowanego kraju. 4 lipca wezwano do powstania – na szczytach gór rozpalano ogniska, co według prasłowiańskiego zwyczaju było wezwaniem do walki. 13 lipca zaczęło się powstanie w Czarnogórze i po kilku dniach wojska włoskie działały już tylko w kilku miejscowościach. 22 lipca wybuchło powstanie w Słowenii, 27 w Chorwacji, Bośni oraz Hercegowinie, a 11 października w Macedonii.
thumb|150px|Flaga partii KPJ łączyła prowadzenie wojny z rewolucją. Taktyka zakładała budowę organów władzy rewolucyjnej na podstawie komitetów ludowowyzwoleńczych walczących z okupantami. Tym samym komuniści z Jugosławii realizowali tę strategię niezależnie od pozostałych partii ruchu komunistycznegoG. Swain, „Tito and the Twilight of the Comintern”, w: T. Rees, A. Thorpe (red.), International Communism and the Communist International, 1919-43, Manchester – New York, Manchester University Press 1998, s. 205, 216. Zob. tenże, „Tito: The Formation of a Disloyal Bolshevik”, International Review of Social History t. 34, nr 2, 1989; tenże, „The Cominform: Tito’s International?”, The Historical Journal t. 35 nr 3, 1992.. Na wyzwolonych terytoriach partyzanci organizowali komitety ludowe, które miały działać jako rządy cywilneTomasevich 2001, s. 509..
W szeregach armii partyzanckiej wprowadzono określone zasady – nie można było np. pić alkoholu, wyjątkiem były ciężkie zimy. Wprowadzono surowe kary za kradzieże – w przypadku gdy okradzeni zostali cywile, złodziej-partyzant mógł być ukarany karą śmierci. Była to jedna z pierwszych armii w historii JugosławiiJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział XXV: Jakim był?”..
thumb|Rozstrzelani przez Niemców partyzanci w kwietniu 1941 roku Od maja 1941 partyzanci musieli rywalizować z silniejszymi Królewskimi Wojskami Jugosłowiańskimi w Ojczyźnie generała Dragoljuba „Dražy” Mihailovicia, zwanymi inaczej Czetnikami (czetnicy powstali już po tym jak titoiści zaczęli działalność militarną). Czetnicy cieszyli się poparciem Wielkiej Brytanii, USA i jugosłowiańskiego rządu na wygnaniu króla Piotra II. Tito uważał, że należy dojść z czetnikami do porozumienia i proponował Mihailovićowi wspólne walki przeciwko NiemcomJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VIII: Krwawe doświadczenia”.. Pomimo konfliktu z Czetnikami, partyzanci Tito wyzwolili pewne tereny, zwłaszcza na obszarze proklamowanej przez partyzantów „Republiki Užičkiej”. 19 września i 27 października 1941 roku Tito przeprowadził nieudane rozmowy z liderem wojsk czetnickich, Dražą MihailovićemKurapovna, Marcia (2009). Shadows on the Mountain: The Allies, the Resistance, and the Rivalries That Doomed WWII Yugoslavia. John Wiley and Sons. s. 87. ..
Wraz z porażkami sił Osi na stronę partyzantów przechodziły całe jednostki kolaboranckie. W Zagorju na stronę ruchu oporu wraz z oficerami przeszedł cały Varadzinski Pułk Artyleryjski. W Slavonii z ochotników z Czechosłowacji powstał batalion „Jan Žižka”, ochotnicy niemieccy założyli batalion „Ernst Thalmann”, a węgierscy „Sándor Petőfi”Jerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział X: Sławne bitwy”.. Stopniowo alianccy przywódcy zaprzestali popierać czetników, Brytyjczycy cofnęli poparcie dla nich nawet przed tym, gdy Sowieci oficjalnie uznali komunistów jugosłowiańskich za jedynego alianta w tym kraju, powodem decyzji Brytyjczyków była prowadzona przez czetników polityka kolaboracji. Król Jugosławii Piotr II i prezydent Franklin Roosevelt dołączyli do radzieckiego dyktatora partyzantów na konferencji w TeheranieTomasevich 1969, s. 121.. W wyniku tej reorientacji politycznej zachodnich aliantów partyzanci Tity zaczęli otrzymywać wsparcie także od nich. 17 czerwca 1944 na dalmatyńskiej wyspie Vis podpisano traktat z Vis (viski sporazum, znany też jako Porozumieniem Tito-Šubašić), który scalił rząd Tity z rządem na wygnaniu króla Piotra IIBanac 1988, s. 44.. Partyzanci byli wspierani bezpośrednio przez alianckich spadochroniarzy przydzielonych do ich sztabu dowodzenia z brygadierem Fitzroyem Macleanem na czele, jednak współpraca między nimi a Titą była bardzo trudna. W czerwcu 1944 roku alianci powołali także Bałkańskie Siły Powietrzne, które startując z Włoch udzielały wsparcia jugosłowiańskim bojownikomRoberts 1987, s. 229..