Dąb omszony (Quercus pubescens Willd.) – gatunek drzewa z rodziny bukowatych (Fagaceae). Występuje w zachodniej i południowej Europie oraz w Azji Mniejszej, rozpowszechniony w północnej części basenu Morza Śródziemnego. W Polsce występuje na izolowanym stanowisku w rezerwacie Bielinek nad dolną Odrą, daleko na północ od granicy zwartego zasięgu.

Rozmieszczenie geograficzne Gatunek występuje na rozległych obszarach południowej Europy od północnej Hiszpanii po Kaukaz i Azję Mniejszą, sięgając na północy do Europy Środkowej. Lasy z dużym udziałem tego gatunku zajmują rozległe obszary w południowej Francji, we Włoszech, w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Gatunek występuje na większości dużych wysp Morza Śródziemnego, w tym na Sycylii, Sardynii, Korsyce i Krecie. Ma rozproszone stanowiska w rejonie Kaukazu w Gruzji, Azerbejdżanie i rosyjskim Dagestanie. W północnej części swojego zasięgu sięga do krajów Europy Środkowej, przy czym nie tworzy tu rozległych lasów, lecz występuje wyspowo, ograniczony do stanowisk o ciepłym mikroklimacie. W taki sposób obecny jest w Niemczech, Czechach, Austrii, na Słowacji i Węgrzech. Najdalej na północ na naturalnych stanowiskach rośnie w Turyngii.

Występowanie gatunku w Polsce Dąb omszony w Polsce rośnie w naturze tylko w rezerwacie Bielinek nad dolną Odrą. W sąsiedztwie po niemieckiej stronie znajduje się 5 stanowisk uznawanych za antropogeniczne koło miejscowości Garz, Oderberg i Lüdersdorf. Stanowiska ta oddalone są o kilkaset kilometrów na północ od najbliższych stanowisk dębu omszonego uznawanych za naturalne. Na liście krytycznej flory Polski uznany jest za archeofit – antropofit pocysterski (w pobliżu istniał Klasztor Chorin).

Status stanowiska pozostaje niejasny. Za jego naturalnością przemawia współwystępowanie tu szeregu innych gatunków roślin i bezkręgowców kserotermicznych oddalonych od swych zwartych zasięgów, skłaniających do uznania tego miejsca za ostoję reliktowej flory kserotermicznej.

Morfologia thumb|left|Kwiaty żeńskie thumb|left|Kwiatostany męskie thumb|left|Omszony pęd i spód liści thumb|left|Owoce Pokrój Drzewo osiągające do 25 m wysokości, ale często mniej, może też wyrastać w formie wysokiego krzewu. Korona jest nieregularna, nieforemna. Pień pokryty jest korowiną szarobrunatną, spękaną. Pędy Młode gałązki i pączki są gęsto i miękko owłosione. Liście Ustawione skrętolegle. Ogonek liściowy od 5 do 12 mm długości u nasady z szybko odpadającymi równowąskolancetowatymi przylistkami. Blaszka liściowa od 4 do 12 cm długości i do 6 cm szerokości. Ma kształt odwrotnie jajowaty lub nieregularny, z wcięciami różnej głębokości. Młode liście są całe silnie owłosione, z wiekiem blaszki z wierzchu łysieją, od spodu pozostają filcowato owłosione i szarozielone. Kwiaty Kwiaty męskie zebrane w luźne, zwisające kotki o długości do 6 cm. Oś kwiatostanu jest owłosiona. Kwiaty składają się z 6 pręcików o krótkich nitkach i żółtych, jajowatych pylnikach. Kwiatostany żeńskie siedzące lub krótkoszypułkowe. Owoce Żołędzie siedzące lub krótkoszypułkowe, wyrastające po 1–4. Owoce osiągają do 2 cm i do ok. połowy okryte są owłosioną miseczką.

Biologia Drzewa osiągają ponad 200 lat, w Polsce przekraczają 300 cm obwodu. Kwitną w kwietniu i maju. Owocują nieregularnie, obficie w latach nasiennych. W odpowiednich warunkach siedliskowych odnawia się dobrze.

Ekologia thumb|Dęby omszone w rezerwacie Bielinek nad Odrą Jest to gatunek wybitnie światłolubny i ciepłolubny. Dobrze znosi letnie susze i niskie temperatury zimowe, jednak nie zasiedla obszarów pod silnym wpływem klimatu kontynentalnego, gdzie występują częste mrozy lub ekstremalne susze. Jest uznawany za gatunek obojętny wobec odczynu gleby, przy czym w północnej części swojego zasięgu (w Europie Środkowej) preferuje jednak gleby bogate w wapń. W cieplejszych krajach południowych (np. na Sycylii czy Krecie) często rośnie również na podłożach kwaśnych. Ma bardzo szeroki zasięg wysokościowy, przy czym najczęściej występuje na wzgórzach między 200 a 800 m n.p.m., ale występuje od nizin nadmorskich aż po wysokości 1200–1300 m n.p.m. w górach.

Ma słabą zdolność do wytwarzania odrostów, przez co źle znosi intensywną presję antropogeniczną, taką jak wycinanie, pożary czy nadmierny wypas. Po ustaniu zaburzeń jednak może szybko kolonizować teren poprzez rozsiewanie nasion.

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla świetlistych dąbrów z rzędu Quercetalia pubescenti-petraeae, w Europie Środkowej reprezentowanej przez Ass. Quercetum pubescenti-petraeae. Cały rząd tych lasów w zależności od ujęcia zaliczany jest do klasy europejskich lasów liściastych strefy umiarkowanej Querco-Fagetea albo wydzielany w osobną klasę lasów subśródziemnomorskich Quercetea pubescentis.

W południowej Europie i południowo-zachodniej Azji dąb ten współwystępuje z takimi drzewami jak: chmielograb europejski Ostrya carpinifolia, grab wschodni Carpinus orientalis, jesion mannowy Fraxinus ornus oraz wiązowce Celtis spp. Na wyspach śródziemnomorskich często rośnie razem z gatunkami zimozielonymi, takimi jak dąb ostrolistny Quercus ilex, dąb korkowy Quercus suber i dąb skalny Quercus coccifera.

Zmienność Gatunek bardzo zmienny, o złożonej historii migracji i izolacji różnych populacji, krzyżujący się z licznymi innymi gatunkami dębów. W efekcie występuje w obrębie jego zasięgu wiele eko- i morfotypów, których część wyróżniana jest w randze odrębnych gatunków lub podgatunków ujmowanych w ramach Quercus pubescens sensu lato. Status odrębnych gatunków ma: Quercus ichnusae Mossa, Bacch. & Brullo (endemit Sardynii), Quercus congesta C.Presl (Półwysep Apeniński, Sardynia i Sycylia), Quercus dalechampii Ten., poza tym czasem wyróżniane są też: Quercus virgiliana (Ten.) Ten. (południowe Bałkany i Włochy) i Quercus brachyphylla Kotschy (południowa Grecja i zachodnia Turcja). Kryteria morfologiczne, na podstawie których gatunki są wyróżniane, wymagają stosowania rygorystycznych metod statystycznych. Analizy molekularne DNA nie wskazują na istnienie istotnych różnic genetycznych między tymi taksonami.

W obrębie gatunku akceptowany jest podział na trzy podgatunkiWorld Checklist of Selected Plant Families [dostęp 2013-12-11].: Quercus pubescens subsp. pubescens – podgatunek nominatywny – rośnie w całym zasięgu gatunku Quercus pubescens subsp. crispata (Steven) Greuter & Burdet – występuje na Półwyspie Bałkańskim, Krymie i w Turcji Quercus pubescens subsp. subpyrenaica (Villar) Rivas Mart. & C.Saenz – występuje w Pirenejach

Dąb omszony tworzy mieszańce z dębem szypułkowym Quercus robur i d. bezszypułkowym Q. petraea, także z dębem portugalskim Q. faginea, węgierskim Q. frainetto i Q. pyrenaica.

Zagrożenia i ochrona W Polsce gatunek występuje na jedynym stanowisku podlegającym ochronie w formie rezerwatu przyrody Bielinek (województwo zachodniopomorskie).

Informacje o stopniu zagrożenia na podstawie: Polskiej czerwonej księgi roślin z 2001 i 2014 – gatunek zagrożony (kategoria zagrożenia EN). Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006) – gatunek wymierający, krytycznie zagrożony (kategoria zagrożenia E); 2016: EN (zagrożony).

Zastosowanie thumb|Przekrój poprzeczny przez pień Drewno twarde, trwałe lecz trudne w obróbce ze względu na nieregularny układ włókien oraz częstą krzywiznę pni. Dawniej wykorzystywane na podkłady kolejowe, poza tym w ciesielstwie, szkutnictwie oraz do produkcji opakowań. W efekcie drewno wykorzystywane jest głównie jako opał. Jego pozbawione taniny żołędzie cenione były w sztuce kulinarnej jako nadające się do spożycia na surowo. Jest jednym z najczęstszych gatunków żywicielskich dla ekonomicznie ważnych trufli Tuber spp. W Europie Południowej stosowany jest do zalesiania w celu sekwestracji węgla i przeciwdziałania zmianom klimatu.

Przypisy

Kategoria:Dąb Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Rośliny owocowe