Kościół św. Wojciecha, niem. Adalbertkirche, we Wrocławiu przy pl. Dominikańskim na Starym Mieście – jeden z największych i najstarszych kościołów gotyckich miasta. Podwójne sanktuarium: Matki Bożej Podkamieńskiej i Błogosławionego Czesława.
Historia
Początki i okres romański Początki kościoła św. Wojciecha sięgają 1. połowy XII wieku. Pierwotna świątynia, wzniesiona w stylu romańskim, została konsekrowana w 1112 roku przez biskupa Żyrosława I. Prawdopodobnym fundatorem kościoła był Bogusław – brat możnowładcy śląskiego Piotra Włostowica i właściciel posiadłości na lewym brzegu Odry. Był to pierwszy kościół na lewym brzegu Odry, powstały w czasach jeszcze przed lokacją miasta w 1242 roku – przy skrzyżowaniu głównych dróg handlowych znajdowało się tu przedlokacyjne osiedle.
Na mocy postanowienia papieża Eugeniusza III z 19 października 1148 roku kościół św. Wojciecha został przekazany kanonikom regularnym św. Augustyna z opactwa na Piasku, należącego do flamandzkiej Kongregacji z Arrouaise, równolegle pełniąc funkcję kościoła parafialnego. Kanonicy regularni sprawowali patronat nad kościołem do 17 kwietnia 1226 roku, kiedy biskup wrocławski Wawrzyniec odkupił prawo własności od opata Witosława.
Przybycie dominikanów Zaledwie dwa tygodnie później, 1 maja 1226 roku, biskup Wawrzyniec przekazał kościół sprowadzonym z Krakowa dominikanom. Jednocześnie biskup zwolnił zakonników z posługi duszpasterskiej, a parafię przeniesiono do pobliskiego kościoła św. Marii Magdaleny. Pierwszym przeorem konwentu został bł. Czesław, uznawany za założyciela wrocławskiego klasztoru dominikanów.
Dominikanie niemal natychmiast przystąpili do budowy nowej romańskiej świątyni, która powstała w latach 20. i 30. XIII wieku i prawdopodobnie składała się ze sklepionego prostokątnego prezbiterium i wydłużonej, krytej stropem nawy. Kościół i klasztor ucierpiały podczas najazdu tatarskiego w 1241 roku. Podczas tego najazdu zniszczony został zarówno sam kościół, założony przez Czesława Odrowąża klasztor, jak i prawdopodobnie całe lewobrzeżne miasto.
Najazd Śląska i Wrocławia przez Mongołów w 1241 r. opisał Jan Długosz w Rocznikach Królestwa Polskiego. Gdy mieszczanie w popłochu opuścili miasto, Henryk Pobożny zebrał żywność do zamku i nakazał, ze względów strategicznych, spalenie miasta:
Rozbudowa gotycka W latach 50. i 60. XIII wieku wzniesiono gotycki korpus nawowy z transeptem, czyli nawą poprzeczną. W 1295 roku rozpoczęto budowę nowego, wielobocznie zamkniętego prezbiterium, ukończoną zapewne przed 1330 rokiem – 14 września 1330 roku prezbiterium zostało konsekrowane przez biskupa wrocławskiego Nankiera. Prawdopodobnie w pierwszych dekadach XIV wieku powstały również zabudowania klasztorne. W 1359 roku ukończono wieżę kościoła, która stała się ważnym akcentem w panoramie Wrocławia.
Nowe prezbiterium było wyższe od korpusu nawowego o ok. 7 metrów, co wymusiło podwyższenie nawy i transeptu, dokonane przypuszczalnie w 2. połowie XV wieku – równocześnie z wydłużeniem nawy o dodatkowe przęsło od strony zachodniej. Pierwotnie wnętrze kościoła pokryte było polichromią, o czym świadczą jeszcze przekazy z XVII wieku. Zachowane fragmenty gotyckich malowideł ściennych z lat 70. XV w. widoczne są w kaplicy podwieżowej (dawne baptysterium, obecnie kaplica akademicka). Okna świątyni wypełniały barwne witraże, a we wnętrzu znajdowało się 14 późnogotyckich ołtarzy. Zachodnią elewację ozdobiono wydatnym ceramicznym szczytem, który stał się wzorem dla analogicznych form na kościele św. Doroty oraz kościele Bożego Ciała. Pod koniec XVI wieku przebudowano hełm wieży, nadając mu formę renesansową – po zawaleniu się dotychczasowego hełmu w 1581 roku.
Kościół św. Wita (później św. Józefa) Około 1466 roku po północnej stronie kościoła św. Wojciecha powstał kościół pomocniczy św. Wita, przebudowany następnie w latach 1488–1515. W 1667 roku świątynia ta została zbarokizowana i poświęcona św. Józefowi. Ponowna przebudowa kościoła św. Józefa, której fundatorem był kupiec Piotr Zerbst, miała miejsce w 1717 roku, a pracami kierował mistrz budowlany Benedykt Miller.
Kaplica Loretańska W 1679 roku, pod kierunkiem włoskiego architekta Carla Rossiego, powstała Kaplica Loretańska, ufundowana przez Johanna Franza von Würbena. Była to niewielka budowla sakralna we wnętrzu kościoła, nawiązująca do słynnego Santa Casa w Loreto. Kaplica, pierwotnie umiejscowiona w zachodniej części chóru, została w 1741 roku przesunięta w kierunku wschodniego zamknięcia prezbiterium, a w 1850 roku rozebrana.
Kaplica błogosławionego Czesława thumb|left|Kaplica z grobowcem bł. Czesława thumb|upright|left|Ołtarz MB Podkamieńskiej thumb|upright|Wnętrze kościoła W latach 1711–1730 w narożniku południowym ramienia transeptu nawy świątyni powstała barokowa kaplica błogosławionego Czesława, którego publiczny kult został zaaprobowany przez papieża Klemensa XI w 1713 roku. Kaplicę ufundowali: biskup Wrocławia Franz Ludwig von Neuburg, hrabia Johann Anton von Schaffgotsch, rodzina Sobieskich, inne rodziny należące do śląskiej arystokracji katolickiej oraz dominikanie.
Prace budowlane prowadził mistrz budowlany Benedykt Miller. Wystrój rzeźbiarski wykonali Georg Leonhard Weber (ok. 1675–1732) ze Świdnicy oraz Franz Joseph Magnoldt (zm. 1761) z Wrocławia. Obrazy i freski namalowali nadworny malarz biskupa Johann Franz de Backer, Ignaz Depée oraz Johann Jacob Eybelwieser (1666–1744). Całością prac kierował o. Ceslaus Schmal OP, którego doczesne szczątki po śmierci spoczęły w krypcie kaplicy. W centralnym miejscu kaplicy umieszczono alabastrowy sarkofag z relikwiami błogosławionego, którego życie i cuda ukazano w dwudziestu czterech reliefowych scenach zdobiących sarkofag.
Klasztor – znaczenie i Kongregacja Śląska Od czasów średniowiecza klasztor braci kaznodziejów przy kościele św. Wojciecha był jednym z ważniejszych ośrodków dominikańskich w Polsce, konkurującym z najstarszym i największym konwentem w Krakowie. W 1520 roku utworzono przy nim studium generalne, posiadające prawa uniwersyteckie. Klasztor pełnił również funkcję centralnego ośrodka kontraty śląskiej w ramach prowincji polskiej zakonu. Wskutek zmian politycznych na Śląsku wielokrotnie przechodził między prowincją polską a czeską. Ostatecznie w 1754 roku – trzynaście lat po zajęciu Śląska przez Prusy – klasztor wrocławski wraz z siedmioma innymi śląskimi placówkami dominikańskimi utworzył samodzielną Kongregację Śląską bł. Czesława, w której funkcję wikariusza generalnego pełnił przeor wrocławski.
Sekularyzacja i XIX wiek W 1810 roku na terenie pruskiego Śląska przeprowadzono kasatę klasztorów. Klasztor dominikański we Wrocławiu uległ likwidacji, a kościół św. Wojciecha przekazano duchowieństwu diecezjalnemu. Zabudowania klasztorne początkowo służyły jako magazyn, a na początku XX wieku zostały rozebrane. Zachował się jedynie barokowy refektarz letni, nakryty dachem mansardowym, stanowiący osobny budynek. Został on na nowo połączony z kościołem nowym budynkiem klasztornym zaprojektowanym przez Macieja Małachowicza, ukończonym ostatecznie w 2008 roku i wykorzystywanym przez dominikanów.
II wojna światowa i odbudowa Pod koniec II wojny światowej, kiedy Wrocław został ustanowiony niemiecką twierdzą (Festung Breslau), kościół św. Wojciecha uległ poważnemu zniszczeniu w wyniku bombardowania i ostrzału artyleryjskiego. Ocalały jedynie kaplica bł. Czesława, zakrystia (obecnie kaplica akademicka św. Dominika) oraz kaplica Męki Pańskiej (obecnie zakrystia). W latach 1946–1949 przeprowadzono prace zabezpieczające, jednak świątynia pozostawała w ruinie.
W 1951 roku administrator apostolski archidiecezji wrocławskiej, ks. infułat Kazimierz Lagosz, sprowadził dominikanów, którzy przystąpili do odbudowy kościoła. Szczątki doczesne ks. Lagosza – jako współczesnego fundatora kościoła i klasztoru – przywieziono później z Cmentarza Powązkowskiego w Warszawie i złożono w podziemiach świątyni, co upamiętnia tablica przy wejściu do zakrystii. W 1953 roku erygowano dom zakonny, z czasem przekształcony w konwent. Pierwszy etap odbudowy pod kierunkiem Jerzego Rzepeckiego miał miejsce w latach 1953–1955.
Dnia 9 listopada 1958 roku metropolita lwowski i arcybiskup krakowski Eugeniusz Baziak dokonał uroczystego poświęcenia odbudowanego kościoła. W następnych dziesięcioleciach trwały dalsze prace restauratorskie i badania architektoniczne, prowadzone pod kierunkiem Edmunda Małachowicza. W 1968 roku rozbudowano organy kościoła, wykorzystując piszczałki instrumentu pochodzącego z rozebranego kościoła ewangelickiego w Prudniku. W latach 70. XX w. Maria Teresa Reklewska zaprojektowała dla kościoła nowe witraże, zrealizowane w latach 1981–1982. Rekonstrukcję uwieńczyła odbudowa hełmu w formach wzorowanych na gotyku przez Edmunda Małachowicza.
Po 1945 roku odbudowana została również kaplica św. Józefa, która ponownie otrzymała fasadę o barokowym szczycie, ozdobioną figurą św. Józefa. Przez pewien czas kaplica służyła duszpasterstwu akademickiemu, a obecnie odbywają się w niej dyżury spowiedzi oraz całodzienna adoracja Najświętszego Sakramentu.
Okres powojenny – parafia i sanktuarium Po II wojnie światowej kościół służył dominikanom, którzy od lat 50. XX w. prowadzili parafię obejmującą Stare Miasto i część Przedmieścia Świdnickiego. W 1957 roku metropolita wrocławski, arcybiskup Bolesław Kominek, erygował parafię św. Wojciecha, obejmującą obszar ograniczony ulicami Błogosławionego Czesława, Piotra Skargi, Kołłątaja, Kościuszki, Dąbrowskiego, Komuny Paryskiej, Podwale i al. Słowackiego.
W maju 1999 roku, na zalecenie ówczesnego prowincjała dominikanów o. Macieja Zięby, parafię św. Wojciecha zniesiono i podzielono ją między trzy kościoły: część parafii leżącą na zachód od ul. Dworcowej (ul. Kościuszki, Podwale i Kołłątaja nr 27/28–35) do kościoła Bożego Ciała, zaś tę leżącą na wschód od Dworcowej – do kościoła św. Maurycego; obszar przy ulicy Piotra Skargi i Wzgórzu Partyzantów natomiast przypisano do parafii Św. Doroty. Wraz ze zniesieniem parafii św. Wojciecha z Wrocławia wyjechały siostry dominikanki. Siostry mieszkały przy kościele św. Wojciecha, gdyż klasztor św. Katarzyny, należący wcześniej do sióstr klauzurowych, mieszczący się przy obecnej ulicy Purkyniego, nie został odzyskany.
Od 1963 roku, kiedy Stolica Apostolska ustanowiła bł. Czesława patronem Wrocławia, świątynia pełni funkcję sanktuarium błogosławionego. Przez kilka dziesięcioleci w kościele odprawiano Msze w obrządku ormiańskim, dlatego przy klasztorze stoi ormiański krzyż (chaczkar), a skwer, na którym się on znajduje, nosi nazwę Skweru Ormiańskiego.
Obraz Matki Bożej Podkamieńskiej W kościele od 1959 roku znajduje się obraz Matki Bożej Podkamieńskiej, przywieziony z Krakowa. Wizerunek pochodzi z dawnego klasztoru dominikanów w Podkamieniu na dzisiejszej Ukrainie, gdzie do końca II wojny światowej cieszył się wielkim kultem. Obraz, koronowany koronami papieskimi w 1727 roku, nawiązuje do słynnego przedstawienia Matki Bożej Śnieżnej z rzymskiej bazyliki Santa Maria Maggiore.
Wybór Wrocławia jako miejsca przechowywania obrazu motywowany był tym, że właśnie na Dolnym Śląsku osiedlili się po wojnie mieszkańcy Podkamienia i okolic – kościół dominikanów stał się tym samym miejscem modlitwy i spotkań Kresowiaków. Rokokowy ołtarz (datowany na ok. 1760 rok), w którym umieszczono cudowny wizerunek, przeniesiono z kościoła św. Bartłomieja w Topoli koło Ząbkowic Śląskich. Ze względu na obecność cudownego obrazu kościół jest również ważnym sanktuarium maryjnym Wrocławia i archidiecezji wrocławskiej.
Galeria
Przypisy M. Miławicki OP, A. Porwich, Historia kościoła i klasztoru, dominikaniewroclaw.pl [dostęp 2026-05-09].
Linki zewnętrzne Kościół i klasztor dominikanów pw. św. Wojciecha we Wrocławiu – przewodnik online Oficjalna strona klasztoru dominikanów we Wrocławiu Kościół św. Wojciecha na starych i współczesnych fotografiach
Wojciecha Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Wojciecha W Kościół św. Wojciecha we Wrocławiu