Schizofrenia pełzająca, także: schizofrenia bezobjawowa ( lub малопрогредиентная шизофрения) – forma schizofrenii, postulowana jako odrębna jednostka chorobowa w rosyjskich klasyfikacjach zaburzeń psychicznych.

Powstanie koncepcji schizofrenii pełzającej Teoria ta powstała jako prosty i bezpośredni dalszy ciąg nauki najwybitniejszych przedstawicieli psychiatrii, którzy na długo przed rozpowszechnieniem koncepcji dementia praecox Emila Kraepelina odkryli istnienie psychoz endogennych, mających bardzo powolny przebieg i stosunkowo pomyślne rokowanie. Badania nad „łagodnymi” () formami schizofrenii zapoczątkował Eugen Bleuler, który wyodrębnił (schizophrenia latens s. mitis). Później opisy zaburzeń, odpowiadających pojęciu schizofrenii pełzającej, pojawiały się w literaturze psychiatrycznej pod różnymi nazwami. Najbardziej znanymi wśród nich są: „łagodna schizofrenia” (Arthur Kronfeld, 1928), "abortive schizophrenia" (W. Mayer), schizofrenia pseudonerwicowa (Paul Hoch et al., 1949, 1959, 1963; Harold Kaplan i Benjamin Sadock, 1994), "borderline schizophrenia" i in.. W 1941 roku Gregory Zilboorg opisał zaburzenie, które określił terminem "schizofrenia ambulatoryjna” (), uważając to zaburzenie za łagodną postać schizofrenii.

Ale kliniczne obserwacje i wnioski autorów zagranicznych to nie jedyne źródło teoretyczne, z którego czerpała radziecka teoria schizofrenii pełzającej. Opierała się ta teoria również na tradycjach rodzimych badań psychiatrycznych, do których Anatolij Smulewicz zalicza prace Lwa Rozensztejna (1933), Borisa Fridmana (1933), (1934), Gruni Suchariewej (1959), Olega Kierbikowa (1971), (1963) i in.. W oparciu o te koncepcje Andriej Snieżniewski i jego koledzy opracowali klasyfikację schizofrenii, gdzie schizofrenia pełzająca występuje jako samodzielna jednostka chorobowa. Zdaniem Lary Rzesnitzek, podstawę radzieckiej teorii schizofrenii pełzającej stanowi pojęcie schizofrenii utajonej w pracach Eugena Bleulera. W rosyjskiej wersji ICD-10 rozpatruje się zaburzenia, odpowiadające różnym wariantom schizofrenii pełzającej, poza rubryką „Schizofrenia” (F20) w odrębnej rubryce „Zaburzenia schizotypowe” (F21).

Objawy i przebieg Według rosyjskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych wyróżnia się 2 podstawowe warianty schizofrenii pełzającej: Schizofrenia pseudonerwicowa () – dominują objawy pozytywne podobne do zaburzeń nerwicowych. W obrazie klinicznym może występować m.in. zespół , który ma pomyślne rokowanie (40%). () – dominują trwałe zaburzenia zachowań podobne do zaburzeń osobowości, które mogą występować w postaci heboidofrenii.

Obie jednostki diagnostyczne obecne są w rosyjskiej wersji ICD-10, gdzie mają kody F21.3 (schizofrenia pseudonerwicowa) i F21.4 (schizofrenia pseudopsychopatyczna).

W obu wariantach przebieg ma charakter powolny i może prowadzić do stopniowych zmian w funkcjonowaniu psychicznym i społecznym. W wariancie pseudonerwicowym objawy mogą obejmować m.in. nasilone obsesje, dolegliwości somatyczne, zaburzenia depersonalizacji oraz inne objawy z pogranicza zaburzeń nerwicowychA.B. Smulevich, Slow-progressive schizophrenia (actual problems of clinical appearance and systematics), 2003.. W wariancie pseudopsychopatycznym większe znaczenie mogą mieć trwałe zmiany zachowania i osobowości oraz narastające trudności w relacjach społecznych. Opisywane przypadki wskazują jednak na znaczne zróżnicowanie przebiegu - u części osób objawy pozostają stosunkowo łagodne, podczas gdy u innych mogą stopniowo narastać zaburzenia negatywne i deficyty funkcjonowaniaN.A. Il'ina, D.V. Ikonnikov, The background for development of refusal reactions in schizophrenics, 2004. .

Termin "schizofrenia pełzająca" nie jest obecnie standardową kategorią diagnostyczną w międzynarodowych klasyfikacjach zaburzeń psychicznych. Historycznie był charakterystyczny dla radzieckiej i rosyjskiej psychiatrii, gdzie stosowano go również do przypadków, które według kryteriów stosowanych w innych systemach klasyfikacyjnych nie byłyby rozpoznawane jako schizofreniaM. Martynikhin, The Use of ICD-10 for Diagnosing Mental Disorders in Russia..., 2021 — opracowanie pokazuje różnice między praktyką rosyjskiej psychiatrii a kryteriami ICD-10 oraz znaczenie historycznej klasyfikacji Sneżniewskiego..

Nadużycie Za czasów ZSRR diagnoza "schizofrenia pełzająca", określona w polskich publikacjach jako schizofrenia bezobjawowa, służyła jako narzędzie do zwalczania przeciwników politycznych w ramach psychiatrii represyjnej w ZSRR Siemion Głuzman, Władimir Bukowski. Пособие по психиатрии для инакомыслящих (Psychiatria dla nieprawomyślnych, 1975). Ideologicznie podbudował to użycie Nikita Chruszczow w 1959 roku na łamach "Prawdy":

Stworzona została w moskiewskim Instytucie Psychiatrii Sądowej im. prof. W.P. Serbskiego. Ten typ schizofrenii zdefiniował w latach 60. XX wieku Andriej Snieżniewski jako postać, w której utajony proces chorobowy następuje bardzo powoli. Zdaniem Jurija Sawienki, głównym ideologiem niezmiernie szerokiego rozpoznawania schizofrenii pełzającej był prof. Anatolij Smulewicz, który przekształcił koncepcję Snieżniewskiego w sposób represjonowania dysydentów.

W przeciwieństwie do skazanych na więzienie, radzieccy dysydenci z rozpoznaniem "schizofrenia pełzająca" spędzali w ośrodkach wiele lat i nigdy nie wiedzieli, jak długo będą tam siedzieć: jeżeli takie było życzenie GRU, lekarze mogli zawsze uznać ich za "niedostatecznie wyleczonych". Wśród dysydentów z "schizofrenią pełzającą" byli m.in. Walerija Nowodworska oraz autorzy książki "Psychiatria dla nieprawomyślnych", napisanej jako podręcznik służący do obrony przed działaniami władz: Władimir Bukowski i Siemion Głuzman.

Pojęcie schizofrenii pełzającej zostało potępione na forum międzynarodowym. Międzynarodowy Związek Psychiatrów, po sześciu latach gorących dyskusji, potępił w końcu postępowanie sowieckich kolegów i powołał specjalną komisję do zbadania sprawy. W początku lat osiemdziesiątych psychiatrzy radzieccy zostali wykluczeni z udziału w międzynarodowych organizacjach skupiających lekarzy tej specjalności. Po upadku ZSRR „schizofrenia bezobjawowa” została potępiona.

Istnieje opinia, że autorstwo teorii schizofrenii pełzającej przypisywane jest Snieżniewskiemu niesłusznie, ponieważ ta jednostka chorobowa pod inną nazwą była opisywana przez psychiatrów różnych krajów. Tak np. Eugen Bleuler wyodrębnił schizofrenię utajoną.

Przypisy

Bibliografia w języku rosyjskim

w języku polskim

w języku angielskim

Linki zewnętrzne

Kategoria:Polityka ZSRR Kategoria:Schizofrenia