Patriarcha Kościoła Wschodu, zwany też Patriarchą Wschodu lub Katolikosem-Patriarchą Wschodu – tytuł, którym posługują się zwierzchnicy Kościoła Wschodu. Historycznie był używany we wczesnych wiekach naszej ery przez chrześcijan w Persji, których wspólnotę nazywano Kościołem nestoriańskim, perskim, sasanidzkim lub wschodnisyryjskim. W XVI, XVII oraz XX wieku Kościół Wschodu przeszedł szereg rozłamów, które zaowocowały pojawieniem się licznych, współzawodniczących patriarchów. Obecnie dwa główne kościoły, które wyłoniły się z owych rozłamów to Asyryjski Kościół Wschodu, wiedziony przez patriarchów z Irbilu oraz Kościół chaldejski, którego głową są patriarchowie Babilonu. Poza tymi dwoma istnieje także Starożytny Kościół Wschodu, który wyłamał się w 1964 roku. Zwierzchnicy powyższych Kościołów oficjalnie używają tytułu Patriarchy Wschodu.

Siedziba Siedzibą patriarchatu była początkowo perska stolica Seleucja–Ktezyfon. W IX wieku patriarcha przeniósł się do Bagdadu po czym osiadał w innych miastach na terenie współczesnego Iraku, takich jak Tebriz czy Mosul. W wyniku podziałów w XVI i XVII wieku doszło do powstania Chaldejskiego Kościoła Katolickiego z własną hierarchią. Obydwaj patriarchowie często zmieniali siedziby, podróżując po Bliskim Wschodzie. Współcześnie siedzibą Chaldejskiego Patriarchy Babilonu jest Bagdad. W XIX wieku patriarcha nie unickiego odłamu, zwanego już Asyryjskim Kościołem Wschodu osiadł we wsi Konak na terenie obecnej Turcji. W XX wieku w wyniku licznych prześladowań i częstej migracji Asyryjczyków do krajów Zachodnich, zwłaszcza do Stanów Zjednoczoncyh, Patriarcha przeniósł się do Chicago. We wspólnotach pozostających na Bliskim Wschodzie doszło do kolejnego rozłamu i w 1968 roku obrali oni własnego patriarchę, nazywając się Starożytnym Kościołem Wschodu. Po dziś dzień siedzibą jego zwierzchnika jest Bagdad.

Rys historyczny thumb|left|450px|Nurty chrześcijańskie Patriarchat Wschodu ukształtował się w wyniku stopniowo rosnącego znaczenia przywódców grup chrześcijańskich z Seleucji- Ktezyfonu wśród współwyznawców żyjących na terenie Persji. Chrześcijaństwo przenikało na te tereny od początku swego istnienia, ale długo brakowało dobrej organizacji, biskupstw i lokalnego lidera, którego przywództwo byłoby akceptowane przez większość wspólnot. Dodatkowym utrudnieniem jest brak źródeł co zmusza do opierania się na niezbyt jasnych podaniach samych wiernych a tu pojawia się ryzyko mitologizacji początków celem dodania sobie splendoru i udowodnienia że ich kościół wywodzi się bezpośrednio od Apostołów. U samych początków ciężko jest też ustalić dokładne daty panowania, gdyż podania często znacznie się od siebie różnią. Pierwszym biskupem Seleucji- Ktezyfonu o którego konsekracji wiemy jest Papa bar Aggaj, który został wyniesiony do tej godności około roku 280 przez wizytujących miasto biskupów Akha d'abuh' z Arbeli i Hai-Beëla z SuzyWigram, ss. 42–44.. Następcy Papy zaczęli używać tytułu katolikosa, rzymskiego określenia przyjętego z powodu jego użycia przez katolikosów WszechormianWigram, ss. 90–91.. Ze względu na szybko rosnącą liczbę chrześcijan w Seleucji-Ktezyfonie jak i wzrost znaczenia miasta które stało się stolicą Imperium Sasanidów, rosło także znaczenie tutejszych biskupów którzy z czasem stali się nieformalnymi przywódcami chrześcijan w Persji. Mimo prześladowań podjętych w IV wieku przez państwo za panowania Szapura II liczba chrześcijan zwiększała się. Szachowie obawiając się nielojalności chrześcijańskich poddanych w konfliktach z Cesarstwem Rzymskim, uznali w V wieku istnienie Kościoła z czasem ogłaszając biskupów Seleucji-Ktezyfonu jego zwierzchnikami, uznając ich tytuł Katolikosów. W ciągu następnych dziesięcioleci zaczęto ich określać mianem patriarchówWigram, s. 91..

Współcześnie istniejące kościoły które odwołują się do tradycji Kościoła Wschodu za swych historycznych przywódców uważają:

Lista biskupów Seleucji–Ktezyfonu Thoma (Apostoł Tomasz) ok. 35 – ok. 37 Addaj (Apostoł Juda Tadeusz lub Tadeusz z Edessy) ok. 37–ok. 65 Mar Agai ok. 66 – ok. 87 Mari ok. 88 – ok. 120 Mar Abris ok. 121 – ok. 137 wakat ok. 137 – ok. 159 Mar Abraham (Oraham I z Kaszkaru) ok. 159 – ok. 171 Mar Jakub I ok. 172 – ok. 190 Mar Ahha (Achu z Abudży) ok. 190 – ok. 220 Mar Szachlufa (Szachlupa z Kaszkaru) ok. 220 – ok. 240 wakat ok. 240 – ok. 317

Lista katolikosów Seleucji–Ktezyfonu Papa bar Aggaj ok. 317 – ok. 329 Szymon Barsaba ok. 329 – ok. 341 Mar Szachdost ok. 341 – ok. 345 Mar Bar Baszmin ok. 345 – ok. 350 wakat ok. 350 – ok. 363 Mar Tomarsa (Tamuza) ok. 363 – ok. 371 Mar Qajuma ok. 372 – ok. 399

Lista Wielkich Metropolitów Seleucji–Ktezyfonu Izaak ok. 399 – 410 Ahaj (Ahha) 410 – 415 Jabalaha I 415 – 420 Mana 420 Farbocht (Marabocht) 420 – 421 Dadiszu I 421 – 431

Odłączenie się Kościoła Wschodu od innych Kościołów po Soborze Efeskim w 431

Patriarchowie Kościoła Wschodu w Ktezyfonie (431–853) Dadiszu I 431 – 456 Babaeus 457 – 484 Achacy 484 – 496 Babaj ok. 497 – ok. 503 Szila ok. 503 – ok. 523 Narsaj ok. 524 – ok. 539 Paweł ok. 539 – ok. 540 Aba I ok. 540 – 552 Józef 552 – 566 Ezechiel 566 – 581 Iszujab z Arzunu 582 – 595 Sabriszu z Garmaki 596 – 604 Grzegorz z Party ok. 605 – ok. 609 wakat ok. 609 – ok. 628 Iszujab Arab ok. 628 – ok. 645 Maremeh ok. 645 – ok. 649 Iszujab III 650 – 658 Jerzy I 661 – 680 Jochanan syn Marty 681 – 683 wakat 683 – 685 Chnaniszu I ok. 685 – 700 Jochanan Trędowaty 693 – 694 (anty-patriarcha) wakat 700 – 714 Sliwazcha 714 – 728 wakat 728 – 731 Pethion 731 – 740 Aba II 741 – 751 Surin 752 Jakub II 754 – 773 Chnaniszu II 774 – 780 Tymoteusz I 780 – 820/23 Iszu bar Nun 820/3 – 825/28 Geuargis II 828 – 830 Sabriszu II 831 – 836 Abraham z Margi 837 – 850 wakat 850 – 853

Przeniesienie siedziby patriarchatu do Bagdadu

Patriarchowie Kościoła Wschodu w Bagdadzie (853–1265) Teodozjusz 853 – 858 wakat 858 – 860 Sergiusz 860 – 872 wakat 872 – 877 Izrael z Kaszkaru 877 (antypatriarcha) Annusz z Beth-Garmai 877 – 884 Jochanan bar Narsaj 884 – 892 Jochanan IV 893 – 899 Jochanan bar Abgar 900 – 905 Abraham z Krety 905 – 937 Emanuel I 937 – 960 Izrael z Karchu 961 – 962 Abdiszu z Beth-Garmai 963 – 986 Mari z Asyrii 987 – 1000 Jochanan VI (Joannis) 1000 – 1011 Jochanan bar Nazuk 1012 – 1020 Iszujab IV 1020 – 1025 wakat 1025 – 1028 Eliasz z Teheranu 1028 – 1049 Jochanan bar Targala 1049/50 – 1057 Sabriszu bar Zanbur 1057/63 – 1071/72 Abdiszu bar Ars z Asyrii 1072 – 1090/1 Makicha bar Szlemon 1092 – 1108/10 Eliasz bar Makli 1110 – 1132 Bar Sauma z Suwy 1133/4 – 1136 wakat 1136 – 1139 Abdiszu III 1139 – 1148 Iszujab al-Baladi z Beth-Zodai 1148 – 1176 Eliasz Abuchalim 1176 – 1190 Jabalaha bar Kaijuma 1190 – 1222 Sabriszu IV 1222 – 1226 Sabriszu z Bagdadu 1226 – 1256 Makicha II 1257 – 1265

Przeniesienie siedziby patriarchatu do Tebrizu

Patriarchowie Kościoła Wschodu w Tebrizie (1265–1368) Dincha z Arbilu 1265 – 1281/2 Jabalaha Turek 1283 – 1317 Tymoteusz z Arbilu 1318 – 1328/32 Dincha II 1329/32 – 1364 Dincha III 1359 – 1368

Przeniesienie siedziby patriarchatu do Mosulu

Patriarchowie Kościoła Wschodu w Mosulu (1368–1403) Szymon II 1368 – 1392 wakat 1392 – 1403

Przeniesienie siedziby patriarchatu do Alkuszu

Patriarchowie Kościoła Wschodu w Alkuszu (1403–1552) Szymon III 1403 – 1407 wakat ok. 1407 – 1437 Eliasz IV ok. 1437

Dynastia z Alkuszu (1437 – 1804) (Patriarchat dziedziczny) Szymon IV 1437 – 1497 Szymon V (Mar Jochanan) ok. 1497 – 1501 Eliasz V ok. 1502 – 1503 Szymon VI 1505 – 1538 Szymon VII Iszujab ok. 1539 – 1558

Patriarchowie Kościoła Wschodu po schizmie (1553–1830) Schizma w 1552 roku i powstanie dwóch linii patriarszych: Eliasza – Kościół Wschodu i Szymona – Kościół chaldejski zjednoczony z papieżem

W 1692 roku linia Szymona zerwała unię z Kościołem katolickim. W 1681 roku powstała linia Józefa z Amidy.

Patriarchowie Asyryjskiego Kościoła Wschodu i Kościoła chaldejskiego (od 1830) W 1830 papież Pius VIII zjednoczył linię Józefa i linię Eliasza tworząc chaldejski Patriarchat Babilonu. Z linii Szymona pochodzą patriarchowie Asyryjskiego Kościoła Wschodu.

W 1975 roku, wraz ze śmiercią Szymona XXI wygasła dziedziczna linia Szymona. Kolejnych patriarchów wybiera się w drodze elekcji. Wcześniej, w 1964 roku doszło do schizmy na łonie Kościoła i wyodrębnienia się Starożytnego Kościoła Wschodu. Spowodowane było to sprzeciwem przeciw dziedziczności tronu patriarszego i reformom kalendarza.

Zobacz też Kościół Wschodu

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Asyryjscy chrześcijanie Kategoria:Listy związane z religią