Literatura ukraińska – literatura piękna tworzona w języku ukraińskim i na terenie Ukrainy od średniowiecza (zalicza się tu także teksty pisane w języku staroruskim). Do literatury ukraińskiej zaliczane są również dzieła powstałe poza terytorium współczesnej Ukrainy przez literatów posługujących się językiem ukraińskim.
Dawna literatura i literatura ludowa XI–XIV wiek Literatura staroruska (XI–XIV. w.) powstała w Rusi Kijowskiej. Pierwsze powstały utwory religijne: Mineje czytane – zbiór opowieści hagiograficznych (początek XI w.), Słowo o prawie i łasce metropolity kijowskiego Hilariona (około 1037–1050), Ewangeliarz Ostromira (1056–1057), Opowieść o męce i pochwała świętych męczenników Borysa i Gleba (II połowa XI w.), Pateryk Kijowsko-Pieczerski (około 1223–1233). W XII w. zaczynają się także pojawiać utwory świeckie: Powieść minionych lat Nestora (pierwsza redakcja z około 1113 r., druga ok. 1116, trzecia 1118), Pouczenie Włodzimierza Monomacha (ok. 1117), Słowo o wyprawie Igora (około 1186). Najazd Tatarów, którzy w 1240 r. zajęli Kijów, częściowo zahamował dalszy rozwój literatury staroruskiejBohdan Łepki, Zarys literatury ukraińskiej. Podręcznik informacyjny, 2014, ..
Folklor ruski Najstarszą formą ruskiego folkloru są pieśni obrzędowe związane z porami roku (wesnianky albo hajiwky, dożynkowe, kolędy i noworoczne szczedriwky), a także pogrzebowe (hołosinnia), kupalne i rusalne, pieśni czumackie i kołysanki. Pieśń epicka (XV–XVIII w.) rozwijała się w formie dum (niewolnicze, wyzwoleńcze, opowiadające o powstaniu Bohdana Chmielnickiego 1648–1654, społeczne i obyczajowe) oraz pieśni historyczne.
XVI–XVIII w thumb|Hrihorij Skoworoda Bodźcem do odrodzenia po nawale tatarskiej stały się w XVI w. starania Polski o wprowadzenie unii kościelnej. Do najwybitniejszych przywódców ruchu ortodoksyjnego należeli: Melecjusz Smotrycki, Ławrentij Zyzanij-Tustanowski, Zacharija Kopystenski, Hiob Borecki, a zwłaszcza Iwan Wyszeński.
W XVII w. prężnie działają szkoły we Lwowie, Ostrogu i Kijowie (Kolegium Kijowsko-Mohylańskie 1632, od 1701 Akademia). Rozwijało się również kronikarstwo. O wojnach kozackich opowiadają Latopisy Hrabianki, Wełyczki, Samowydca i in. W kaznodziejstwie i w poezji liryczno-dydaktycznej (Łazar Baranowycz, Pamwo Berynda, Andrzej Rymsza, Kasjan Sakowicz) doktryna scholastyczna utrzymała się do XVIII w.
Pomyślnie rozwijał się dramat: Jakub Gawatowic (Gawath), Mychajło Kozaczyński i in.
Do końca XVIII w. literatura ukraińska tworzona jest w języku staroruskim, to jednak wielu pisarzy, zwłaszcza poeci i satyrycy, posługiwało się językiem ewoluującym w kierunku języka ukraińskiego. Za najwybitniejszego twórcę okresu Oświecenia uważa się Hryhorija Skoworodę (1722–1794), filozofa, poety i moralisty. Oprócz traktatów filozoficznych i poezji, uprawiał też popularny w epoce Oświecenia gatunek bajki. Język Skoworody jest przykładem ewolucji języka cerkiewnosłowiańskiego w język ukraiński.
Wiek XIX thumb|Iwan Kotlarewski
Romantyzm thumb|Taras Szewczenko Podwaliny pod współczesną literaturę ukraińską zostały zainicjowane pod koniec XVIII wieku, na fundamentach ludowości. Preludium był traktat historyczny Historia Rusów (autorstwo nieustalone, Hryhorij Połetyka albo Ołeksandr Bezrobodko (Bezrobod’ko), który szczególnie podkreślał, jak sam autor stwierdził: znaczenie wojny narodowowyzwoleńczej 1648–1654.
Za datę w dużym stopniu przełomową w dziejach literatury ukraińskiej uważa się rok 1798 – wydania Eneidy Iwana Kotlarewskiego. Utwór Kotlarewskiego napisany był w języku ludowym, tworząc pierwszy rozbudowany wzorzec współczesnego ukraińskiego języka literackiego. Jest to trawestacja utworu Wergiliusza, w której autor przebrał bohaterów łacińskiego poematu w stroje kozackie i otoczył ich realiami życia kozackiego początku XVIII w., przy czym zachował główne wątki i perypetie bohaterów rzymskiej epopei.
Kotlarewski zreformował także teatr połtawski na wzór zachodnioeuropejski i rozwinął działalność teatru ukraińskiego na Ukrainie Naddnieprzańskiej. Zapoczątkowana przez niego tradycja idealizacji ludu wiejskiego pozostała zasadniczym motywem kształtującej się literatury ukraińskiej w pierwszej połowie XIX w.
W rozwoju ówczesnej literatury ukraińskiej znaczącą rolę odegrał Petro Hułak-Artemowski, pierwszy tłumacz literatury europejskiej na język ukraiński (tłumaczył np. Horacego, Goethego, Mickiewicza). Wprowadził do niej sześciostopowy jamb i romantyczną balladę. Bajkopisarz i poeta, Jewhen Hrebinka wydał w Petersburgu jeden z pierwszych ukraińskich almanachów literackich Łastiwka.
Za twórcę nowoczesnej ukraińskiej prozy artystycznej uważany jest Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko, trudniący się także dramatopisarstwem. Obok niego w prozie pojawił się Łewko Borowykowski, zasłużony reformator ukraińskiego systemu wersyfikacyjnego, poeta-romantyk i bajkopisarz. Wybitnie zaznaczył się Mykoła Kostomarow, poeta, dramaturg, prozaik, historyk, folklorysta, krytyk literacki i publicysta. Był działaczem tajnego Słowiańskiego Towarzystwa Św. Cyryla i Metodego, do którego należeli również Taras Szewczenko i Pantełejmon Kulisz. Z tym ostatnim założył również w Petersburgu pierwsze czasopismo Osnowa, które skupiało młodsze talenty.
W Galicji tworzyli Markijan Szaszkewycz, Iwan Wahyłewycz i Jakiw Hołowacki, nazywani Ruską Trójcą. Zgodnie z duchem epoki zajmowali się zbieraniem wśród ludu ukraińskiego pieśni ludowych, baśni i legend. W 1837 r. wydali, ze względów cenzuralnych aż w Budapeszcie, almanach Rusałka Dnistrowaja, zawierający ich własne utwory oraz pieśni ludowe.
W pełni dojrzały i narodowy nadał literaturze ukraińskiej jest największy twórca XIX wieku Taras Szewczenko. Był piewca kultury ludowej, wolności kozackiej i krytykiem caratu. Zajmował się także twórczością malarską. Wydany w roku 1840 w Petersburgu tom poetycki Kobziarz stanowił manifest literacki, ale także ideowy ogromnej wagi. Pisał poematy i pamflety poetyckie, utwór Hajdamacy wywołał wielkie kontrowersje wśród ukraińskiej inteligencji. Prozę tworzył w języku rosyjskim. Został zesłany do Orenburga, Orska, Nowopietrowska. Jest jednym z trzech, obok Iwana Franki i Łesi Ukrainki, najwybitniejszych poetów ukraińskich.
W 1863 r. wprowadzono na terenie Ukrainy Naddnieprzańskiej ograniczenia w wydawaniu literatury w języku ukraińskim, oraz zakaz druku podręczników z wyjątkiem literatury pięknej. W 1876 przepisy zaostrzono. Jako odbicie ruchów intelektualnych rozwijało się czasopiśmiennictwo (Kijów Kyjiwska staryna, Lwów: Dzwin, Swit, Diło). Realizm zaczął pojawiać się w utworach takich pisarzy, jak Marko Wowczok.
Do tradycji romantycznej wciąż nawiązywał Stepan Rudański, autor ballad, wierszy lirycznych, humorystycznych, poematów liryczno-epickich, bajek i utworów historycznych, tłumacz. Największą indywidualnością w życiu kulturalnym i literackim po śmierci Szewczenki był Pantełejmon Kulisz, który zajmował się powieściopisarstwem, krytyką literacką, historią i etnografią. Tłumaczył Szekspira, Schillera i Goethego. Był autorem pierwszej ukraińskiej powieści historycznej (Czorna rada, 1857). Młodszą, wyłamującą się z tradycji romantycznej generację pisarzy ukraińskich, reprezentował Anatolij Swydnycki, poeta i prozaik, autor pierwszej ukraińskiej powieści społeczno-obyczajowej Luboraćki (Люборацькі) (pol. Luboraccy) napisanej w 1862.
Zakazy i ograniczenia rządu carskiego z 1863/76 r. zahamowały dalszy rozwój literatury, ograniczając go do Galicji. Tam literatura ukraińska zaczyna się rozwijać od 1830 r. Innym poetą ukraińskim, który wniósł do literatury ukraińskiej znaczący wkład był Jurij Fedkowycz, liryk, autor opowiadań z życia żołnierskiego i huculskiego) tworzący na Bukowinie początkowo w języku niemieckim.
Realizm II poł. XIX wieku Na Ukrainie Naddnieprzańskiej wśród inteligencji ukraińskiej zaczął intensywnie rozwijać się realizm. Iwan Neczuj-Łewycki, najwybitniejszy ówczesny pisarz, był autorem nowel, powieści, utworów dramatycznych, szkiców, prac historycznych i krytycznoliterackich oraz recenzji teatralnych. Pisał o życiu ukraińskiego chłopstwa (Mykoła Dżeria, 1878), o prowincjonalnym duchowieństwie oraz inteligencji ukraińskiej. W powieści sięgał również do tematyki hist. W realistycznej prozie ukraińskiej II poł. XIX w. występowały 2 nurty: etnograficzno-opisowy (M. Wowczok, I. Neczuj-Łewycki, O. Storożenko) i społeczno-psychologiczny, który reprezentował Panas Myrny (Chiba rewut’ woły, jak jasła powni?). Napisał także kilka utworów dramatycznych i wierszy. Najwyższym autorytetem moralnym dla twórczej i postępowej inteligencji był Mychajło Drahomanow, myśliciel i historyk, etnograf, publicysta i działacz społeczny. Cechy literatury tego okresu to realizm, patriotyzm i pozytywistyczny utylitaryzm. Na II połowę XIX w. przypada też aktywny rozwój dramatu. Koryfeuszami ukraińskiego teatru, którzy pisali dramaty, organizując jednocześnie trupy aktorskie, reżyserując i grając, byli Marko Kropywnycki, Mychajło Starycki – także powieściopisarz i nowelista, oraz Iwan Karpenko-Kary, który zajmował się również krytyką literacką, publicystyką i prozą artystyczną.
Ówczesna poezja miała różnorakie postaci: refleksyjno-opisowe (Jakiw Szczoholiw), narodowe (Iwan Manżura), społeczne (Pawło Hrabows’kyj).
Związki oświatowe założone w latach 1860–1870, jak Proswita i Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki we Lwowie, liczne czasopisma itp. wpłynęły na ożywienie ruchu. Na stanowisko przodujące wybiło się pokolenie lat siedemdziesiątych XIX w. z I. Franko (Galicja) na czele. Iwan Franko (1856–1916), pisarz, działacz polityczny, myśliciel, wielki uczony, poeta, który przełamał tradycję szewczenkowskiego wiersza kołomyjkowego i dostosował ukraińską poezję do współczesnych wzorców europejskich. Na dorobek pisarski Franki składa się 5 tys. pozycji bibliograficznych. Syntezą poglądów politycznych, filozoficznych, etycznych i estetycznych jest poemat Franka Mojżesz z 1905 r.
Wiek XX thumb|Lesia Ukrainka thumb|Iwan Franko
Modernizm przełomu XIX i XX wieku Przemiany polityczne przełomu wieków, rewolucja 1905–1907, pogorszenie się doli chłopów, emigracja dobitnie odcisnęły się na literaturze. Centrum życia naukowego i kulturalnego we Lwowie było Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki (1893), którego aktywnymi działaczami byli m.in. I. Franko i Mychajło Hruszewski. Pojawiła się plejada młodych pisarzy, szukających nowego wyrazu w literaturze i nowych sposobów artystycznego przekazu: Mykoła Worony ogłosił manifest modernizmu ukraińskiego, Ołeksandr Ołeś.
Prozę początku XX w. reprezentował m.in. Wołodymyr Wynnyczenko, także dramaturg, autor jednej z pierwszych ukraińskich powieści fantastycznych Soniaszna maszyna (pol. Słoneczna maszyna) z 1928 roku. Próbę odnowy literatury w Galicji podjęli pisarze z ugrupowania Mołoda Muza, działający przy redakcji gazety Swit we Lwowie. Zorientowani na Zachód głosili hasła sztuki czystej, wyraźnie nawiązywali do pesymistycznej filozofii Schopenhauera. Najwybitniejszy był wśród nich Bohdan Łepkyj, profesor l. u. UJ. Modernistyczną prozę w Galicji reprezentował Mychajło Jackiw. Szczególne miejsce w życiu literackim Ukrainy zajął Mychajło Kociubynski, mistrz i nowator ukraińskiej prozy artystycznej, powieściopisarz i nowelista, który zbliżył l.u. do światowej.
Na przełomie wieków pisała również Łesia Ukrainka. Od wczesnego dzieciństwa chora na gruźlicę, zdobyła gruntowne wykształcenie, angażowała się w życie polityczne, została aresztowana. Wyszedłszy z więzienia, pozostawała pod stałym nadzorem policji. Oprócz poezji zajmowała się krytyką literacką i publicystyką. Czołowe miejsce w jej twórczości zajmują dramatyczne poematy, szkice i dialogi, zaś do największych osiągnięć zaliczany jest dramat-feeria Pieśń lasu, ukr. Lisowa pisnia (1912).