Rita Hayworth

Rita Hayworth (wym. []; właśc. Margarita Carmen Cansino; ur. 17 października 1918 w Nowym Jorku, zm. 14 maja 1987 tamże) – amerykańska aktorka filmowa, telewizyjna, producentka, tancerka oraz tzw. pin-up girl. Uznawana za jedną z czołowych gwiazd filmowych „Złotej Ery Hollywood” i symbol seksu lat 40. XX wieku.

Od dzieciństwa trenowała taniec, a będąc nastolatką występowała w duecie ze swoim ojcem jako The Dancing Cansinos. Karierę filmową rozpoczęła w pierwszej połowie lat 30. od statystowania i ról epizodycznych. Na początku lat 40., dzięki występom w takich produkcjach, jak (1940), Rudowłosa, Krew na piasku i Marzenia o karierze (wszystkie z 1941), zyskała uznanie, status międzynarodowej gwiazdy i przydomek „bogini miłości”, który przyległ do niej na stałe. W latach II wojny światowej była drugą najbardziej znaną i podziwianą pin-up girl wśród amerykańskich żołnierzy. Swoją pozycję ugruntowała występami w komediach romantycznych i musicalach, m.in. w (1944) oraz (1945). Tytułową rolą zmysłowej femme fatale w filmie noir Gilda (1946) – która utrwaliła jej wizerunek symbolu seksu – zapisała się w historii kina, a sam film przeszedł do kanonu klasyki amerykańskiej kinematografii. Pod koniec lat 40. wywołała skandal związkiem z izmailickim sajjidem , dla którego opuściła Stany Zjednoczone. Po powrocie wznowiła karierę, tworząc doceniane przez krytyków role w filmach (1953), Kumpel Joey (1957) i Osobne stoliki (1958).

W latach 60. zaczęła miewać coraz większe problemy ze zdrowiem, a jej niekontrolowane i agresywne zachowania przez lata błędnie przypisywano alkoholizmowi. Zaniki pamięci powodowały, że miała trudności z nauczeniem się dialogów. Postępująca choroba neurodegeneracyjna wymusiła zakończenie przez nią kariery aktorskiej w 1972. W 1980 zdiagnozowano, że zmaga się z chorobą Alzheimera – była pierwszą znaną osobą, u której rozpoznano tę chorobę. Upublicznienie tej informacji zwróciło uwagę opinii publicznej na to schorzenie i pomogło zwiększyć finansowanie na badania nad nim.

Do innych ważnych produkcji fabularnych w jej dorobku należą m.in.: Tylko aniołowie mają skrzydła (1939), Moja najmilsza (1942), (1947), Dama z Szanghaju (1947), (1952), (1959), (1964) i (1966). W 1999 American Film Institute (AFI) sklasyfikował ją na 19. miejscu w rankingu „50 największych legend amerykańskiego ekranu”.

Życiorys Rodzina i młodość thumb|left|Cansino w niemowlęctwie (ok. 1918–1919) Margarita Carmen Cansino urodziła się 17 października 1918 w West Side New York Hospital na nowojorskim Brooklynie. Cansino byli pochodzącą z Królestwa Hiszpanii starą i szanowaną rodziną, cieszącą się od dwóch pokoleń rozpoznawalnością, zdobytą dzięki tańcowi. Do jej hiszpańskich przodków należeli finansiści, kupcy, mężowie stanu i wpływowi prawnicy; w tym historyk i krytyk literacki .

Jej ojciec, pochodzący z Królestwa Hiszpanii (1895–1968), był jednym z jedenaściorga dzieci Antonia „Padre” Cansino (1865–1954), tancerza flamenco, który jako pierwszy w rodzinie zarabiał na życie tańcząc (mimo że w późniejszych latach wielokrotnie utrzymywał, że jego ojciec pochodził od mauretańskich królów Grenady, to w Królestwie Hiszpanii nazywano go romem). Urodził się w niedużej wiosce nieopodal Sewilli. Jego rodzina od pokoleń zajmowała się rolnictwem i hodowlą koni. Jako dziecko nauczył się gry na bandurrii i gitarze, lecz największą pasją dla niego był taniec; osiągnąwszy odpowiedni wiek dorabiał, aby móc opłacać lekcje u miejscowego nauczyciela, który uczył go klasycznego . W wieku 14 lat przeszedł na zawodowstwo, specjalizując się w mieszance hiszpańskiego tańca klasycznego z iberyjskimi wpływami oraz cygańskimi krokami flamenco (później połączył tradycyjny hiszpański z klasycznym włoskim).

Po debiucie w Sewilli w 1879 przez kolejne lata występował w Europie. Jego żoną była Carmen Reina, która – podobnie jak tytułowa bohaterka noweli autorstwa Prospera Mériméego z 1845 – przed ślubem pracowała w fabryce papierosów, a następnie, do narodzin pierwszego dziecka, zawodowo zajmowała się tańcem i koncertowała z mężem. Para miała jedenaścioro dzieci; ośmiu synów i trzy córki (ich pierwszy syn, Joaquim, zmarł w niemowlęctwie). Żadne z nich nie uczęszczało do szkoły, ponieważ Cansino uważał naukę tańca za jedyną potrzebną im edukację. Trzy córki, Gracia, Carmellia oraz , dołączyły do ojca po odpowiedniej ilości treningów. Podczas triumfalnego tournée po Ameryce Łacińskiej, w trakcie którego spopularyzował on bolero, dwie z nich, Gracia i Carmellia, zmarły w wyniku choroby. Ich śmierć zakończyła jego zawodową karierę taneczną. Powróciwszy do ojczyzny skupił swoje wysiłki na prowadzeniu szkoły tańca, najpierw w Barcelonie, a następnie w Madrycie, którą otworzył w 1905.

W 1909 Elisa i Eduardo Cansino założyli duet The Dancing Cansinos. Z powodzeniem występowali w większości hiszpańskich miast. Wraz z rozwojem reputacji otrzymywali coraz więcej propozycji koncertowania na kontynencie europejskim. W 1913 odbyli prywatne występy w Stanach Zjednoczonych, które zaowocowały serią wodewilowych koncertów w Nowym Jorku. Mimo że początkowo otwierali występy dla innych artystów, to zbierali przychylne opinie w tamtejszej prasie. W 1915, za sprawą impresario Martina Becka, pełnili rolę headlinera z tygodniową pensją 1500 dolarów. „Oferują serię tańców rodzimych, klasycznych i ultranowoczesnych, których wykonanie zwala z nóg amerykańską publiczność” – relacjonował „”; .. W 1916 wystąpili w broadwayowskim musicalu Follow Me z Anną Held. Wybuch I wojny światowej spowodował, że sprowadzili rodzinę za ocean.

Jej matka, urodzona w Waszyngtonie i mająca irlandzkie korzenie (1897–1945), była trzecim dzieckiem pochodzącego z Indiany Allyna Durana Haywortha (1870–1938), założyciela firmy poligraficznej, i Margaret „Maggie” O’Hare (1870–1942). Od najmłodszych lat interesowała się sceną; .. Jej brat (1906–1970) został aktorem i poślubił siostrę Leli E. Rogers, której córka Ginger też występowała na srebrnym ekranie.

thumb|Cansino (pierwsza z prawej) z dwoma braćmi (1924) Cansino i Hayworth pobrali się w 1917, wkrótce po poznaniu się na próbach do nowej wersji rewii (on występował w jednej z głównych ról, zaś ona jako chórzystka). Zawarłszy związek podróżowała z mężem i jego siostrą, zajmując się sprawami organizacyjnymi podczas ich tras. Po narodzinach córki – którą nazywała „małą księżniczką” – zrezygnowała ze swych aktorskich ambicji, poświęcając się rodzinie (zdaniem „często była zła z tego powodu i zaczęła pić, choć w owym czasie nie stanowiło ono jeszcze problemu”). Gdy wyjeżdżała z The Dancing Cansinos w trasy, zabierała córkę ze sobą lub zostawiała pod opieką teściowej. Małżeństwo doczekało się jeszcze dwóch synów: Eduardo Jr. (1919–1974), który nosił przydomek „Sonny”, i Vernona (1922–1974); ..

Po narodzinach pierwszego z nich rodzina przeniosła się do bardziej przestronnego mieszkania w w Queens lub przy 6420 Thirty-fifth Avenue w . Zabieranie dzieci stanowiło problem, więc często zostawały pod opieką hiszpańskich dziadków, u krewnych w Nowym Jorku lub u rodziców matki w Waszyngtonie.

Edukacja, nauka tańca i debiut filmowy „Nie podobało mi się to [nauka tańca] zbytnio… ale nie miałam odwagi powiedzieć ojcu, więc zaczęłam brać lekcje. Ćwiczenia, próby, próby, takie było moje dzieciństwo.”– Rita Hayworth Uczęszczała do lokalnej szkoły Jackson Heights PS 79. Była przeciętną uczennicą, lecz mimo swojej nieśmiałości lubiła szkołę. W przeciwieństwie do braci, którzy nie wykazywali uzdolnień ani zainteresowania karierą taneczną, wobec czego mieli możliwość pójścia własną drogą życiową, Cansino nie otrzymała takiego wyboru. Jak wspominała: „Kazali mi tańczyć niemal natychmiast, gdy tylko nauczyłam się chodzić”. Od 4. roku życia codziennie musiała uczęszczać na zajęcia z tańca hiszpańskiego prowadzone przez jej wujka Angela (brata ojca) w Carnegie Hall na Manhattanie. Nim skończyła 4 lata wystąpiła z ojcem i ciotką na recitalu w Carnegie Hall, a jej pierwsze doświadczenie sceniczne polegało na pojawieniu się na scenie pod koniec rodzinnego recitalu, wykonaniu kilku obrotów flamenco i kliknięciu miniaturowymi kastanietami, zrobionymi dla niej przez dziadka.

Jak wspominała, była do tego stopnia zdyscyplinowana, że czuła się jak bohater grany przez Charliego Chaplina w filmie Dzisiejsze czasy (1936), gdy pracuje w fabryce. przyznał, że „nawet z daleka, podczas swoich tras ojciec kontrolował jej życie w taki sam sposób, w jaki jego ojciec kontrolował jego”.

thumb|12-letnia Cansino jako tancerka duetu The Dancing Cansinos (1931) W 1926 zadebiutowała z ojcem i jego siostrą Elisą na srebrnym ekranie, występując w krótkometrażowym obrazie muzycznym La Fiesta (reż. ), wyprodukowanym przez . Przedstawiał on pokazy tańców wykonywanych w różnych obcych krajach (w czołówce podpisano ją Rita Cansino).

W tym samym roku The Dancing Cansinos – na zaproszenie należącego do wytwórni Warner Bros. Vitagraph Studios – wystąpili z członkami Filharmonii Nowojorskiej (NYPO), Metropolitan Opera i szeregiem artystów (Harold Bauer, , Efrem Zimbalist) w ekstrawaganckim prologu muzyczno-tanecznym, poprzedzającym pokaz zrealizowanego w technice dźwiękowej filmu Don Juan (reż. ) z Johnem Barrymore’em w tytułowej roli (w prasie wydarzenie to przedstawiano jako „pierwszą publiczną demonstrację nowego cudu”). Cansino – obserwując wprowadzanie nowatorskiej technologii do filmów, co z kolei prowadziło do zmierzchu wodewilu – szukał dla siebie nowej drogi rozwoju. W następnym roku przeprowadził się z rodziną do Hollywood w Kalifornii. Osiedlili się nieopodal Pico Boulevard; ; ..

Początkowo pracował jako niezależny choreograf przy musicalach realizowanych dla , Metro-Goldwyn-Mayer oraz Warner Bros., a w 1929 – podobnie jak jego ojciec – otworzył oferującą profesjonalne szkolenia z zakresu tańca nowoczesnego, tradycyjnego, baletu i stepowania szkołę tańca, pierwotnie mieszczącą się przy Bulwarze Zachodzącego Słońca. Uchodził za surowego i wymagającego nauczyciela; ; . – wśród jego uczennic były m.in. , Betty Grable, Grace Poggi i ; kroki ćwiczyli też James Cagney, Nancy Carroll, Jean Harlow, Lilyan Tashman i Lupe Vélez; .. Na regularne zajęcia uczęszczała 11-letnia Cansino. Ze względu na nieśmiałość nie radziła sobie na nich dobrze. W przeciwieństwie do trenujących w grupach rówieśniczek była cicha i wycofana.

Lata 30. The Dancing Cansinos (1931–1935) W dobie wielkiego kryzysu z przełomu lat 20. i 30. XX wieku, jej ojciec stracił większość oszczędności w wyniku nietrafionych inwestycji. Vernon wspomniał, że sytuacja rodziny była bardzo ciężka i „dlatego Rita została zmuszona do tańca z nim [ojcem]”. Na inwestycji w towarzystwo budowlane stracił 10 tys. dolarów.

thumb|left|Cansino ze swoim ojcem jako duet The Dancing Cansinos (1933) By móc zarobić w owym czasie dodatkowe pieniądze zajmował się tworzeniem choreografii do wystawianych na żywo miniprzedstawień, poprzedzających premiery filmów fabularnych w kinach. W jednym z nich – mającym premierę wiosną 1931 w w Los Angeles – wystąpiła niespełna 13-letnia Cansino w parze z 20-letnim synem Elisy, swoim kuzynem Gabrielem (w przeddzień zastąpiła w obsadzie wyznaczoną do tej kreacji dziewczynę, która doznała kontuzji). Stanowiło to punkt zwrotny w jej życiu, ponieważ ojciec pierwszy raz zobaczył ją w nowym świetle; co po latach wspominał: „Jezu, nagle się budzę. Ona ma figurę. Ona już nie jest dzieckiem. Chyba nie możemy z tym czekać!” Reaktywował duet The Dancing Cansinos. Elisę, która przed przeprowadzką brata do Hollywood przeszła na emeryturę, zastąpiła Cansino. Według Kobala „potulnie Margarita przyjęła decyzję ojca. Nikt nie pytał jej o zdanie”; ; ..