24 Pułk Ułanów (24 puł) – oddział broni pancernej Polskich Sił Zbrojnych.

Formowanie zmiany organizacyjne i walki 24 Pułk Ułanów im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Żółkiewskiego został odtworzony we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii. W 1943 oddział został przeformowany w pułk pancerny.

Francja 1939–1940 Odtwarzanie 24 puł. we Francji W listopadzie 1939 roku w miejscowości Teihonet-Paimpont rozpoczęto grupowanie oficerów, podchorążych, podoficerów oraz szeregowców wywodzących się z kawalerii, którzy przedarli się z obozów internowania w Rumunii, na Węgrzech i Litwie. W styczniu i w lutym 1940 roku grupowane kadry przystąpiły do formowania oddziałów kawalerii zmotoryzowanej pod nazwą Zgrupowania Kawalerii Motorowej. Dowódcą zgrupowania został płk dypl. Kazimierz Dworak dowódca 24 pułku ułanów walczącego we wrześniu 1939 w składzie 10 Brygady Kawalerii. W ramach zgrupowania rozpoczęto tworzyć Pułk Kawalerii Zmotoryzowanej, którego jednym z dwóch batalionów był batalion im. 24 pułku ułanów zakwaterowany w miejscowości Montdragon. Kadrę batalionu stanowiło 29 oficerów i 216 szeregowych, którzy przedarli się z „wrześniowego 24 pułku” z internowania. Dowódcą batalionu został mjr Jerzy Deskur. W lutym 1940 całe zgrupowanie kawalerii zostało przetransportowane do Bollène na południu Francji. Do Francji przedzierali się dalsi ułani z Węgier i ci którzy pozostali w okupowanym kraju. 5 marca 1940 batalion kawalerii w Mondragon został przemianowany w batalion kawalerii motorowej im. 24 pułku ułanów. W skład batalionu wchodziły: dowództwo batalionu z plutonem dowodzenia, 1 i 3 szwadrony zmotoryzowane, 2 szwadron ckm. Na początku maja do batalionu im. 24 puł. dołączyli ewakuowani żołnierze z Węgier: 16 podoficerów, 34 starszych ułanów i 18 ułanów 12 maja dołączyła ostatnia grupa ewakuowanych z Węgier: 3 podoficerów i 7 ułanów. W kwietniu i maju 1940 przybyli do batalionu oficerowie i szeregowi kawalerii z innych pułków. 19 maja grupa podoficerów wyjechała po samochody do Paryża, 20 maja batalion otrzymał karabiny na cały stan. 23 maja mjr Deskur otrzymał w Paryżu przesłany sztandar pocztą dyplomatyczną z Budapesztu. 27 maja 1940 zakończono wszystkie kursy i zarządzono koncentrację wszystkich żołnierzy batalionu (pułku), zdano stare karabiny i przygotowano się do transportu kolejowego.

W maju 1940 usiłowano sformować z całości jednostek pancerno-motorowych Lekką Brygadę Zmechanizowaną, jednak dotychczasowy brak sprzętu i broni uniemożliwiał szkolenie i tworzenie jednostek bojowych. I batalion im. 24 pułku ułanów wszedł w skład pułku kawalerii zmotoryzowanej obok II batalionu im 10 pułku strzelców konnych. Pułkiem dowodził do końca maja 1940 płk dypl. Witold Gierulewicz, a od 1 czerwca płk dypl. Kazimierz Dworak. 29 maja wieczorem I batalion 24 puł. wyruszył transportem kolejowym z Mondragon do Arpajon w rejonie Paryża, gdzie przybył rano 31 maja. Zakwaterowany został w domach wsi L Norville. Do 3 czerwca do batalionu docierali dalsi żołnierze, a od 3 czerwca batalion 24 puł. odbierał broń, amunicję, samochody, sprzęt saperski, łączności, sanitarny, kuchenny, kancelaryjny, żywność i materiały pędne. Dokończono reorganizacji batalionu, w dniu 5 czerwca wyznaczono obsadę oficerską. Tego dnia I batalion ułanów zmienił miejsce postoju do wsi Avrainville, gdzie były lepsze warunki kwaterowania i do szkolenia. Batalion 24 puł. otrzymał uzupełnienie kierowców z grupy technicznej lotnictwa.

Udział w działaniach bojowych Z uwagi na nagłą potrzebę wyznaczenia oddziału bojowego tak zwanego I rzutu 10 BKPanc. na żądanie dowództwa francuskiego. Dowódca brygady gen. bryg. Stanisław Maczek ze względu na brak przeszkolenia całej brygady na pobieranym aktualnie sprzęcie i braku jej zgrania, zorganizował z części brygady zgrupowanie bojowe. 9 czerwca 1940 z I batalionu wydzielono 2 szwadron strzelecki pod dowództwem por. Włodzimierza Niepokończyckiego i pluton motocyklistów ppor. Mariana Jureckiego (ze szwadronu motocyklistów), oba pododdziały weszły w skład dywizjonu dragonów pod dowództwem mjr. Władysława Zgorzelskiego. 2 szwadron liczył 6 oficerów, 25 podchorążych, 20 podoficerów i 185 starszych ułanów i ułanów. Szwadron posiadał 3 samochody osobowe, 23 samochody ciężarowe i 11 motocykli, w tym 7 z przyczepką. Pluton motocyklistów liczył 1 oficera, 3 aspirantów, 3 podoficerów i 18 ułanów. Posiadał 13 motocykli z przyczepkami marki „Indian”.

10 czerwca rzut bojowy został załadowany do transportu kolejowego I rzutu brygady, a w tym pododdziały batalionu im. 24 pułku ułanów, od 12 czerwca znalazły się w strefie frontowej w składzie francuskiej 4 Armii. 2 szwadron i motocykliści 24 pułku w ramach dywizjonu dragonów od 13 czerwca prowadzili działania bojowe, w tym opóźniające od linii rzeki Marny. Prowadziły marsz odwrotowy i ubezpieczała jednostki francuskie cofające się ku Sekwanie. Ułani wraz z oddziałami brygady w dniu 16 i nocy 16/17 czerwca 1940 stoczyli bój o przeprawę na Kanale Burgundzkim w miejscowości Montbard. Po walce 10 BKPanc. wraz z ułanami wykonała odwrót do kompleksu leśnego w rejon Moloy i tam ze względu na brak paliwa, amunicji i okrążenie polskich jednostek przez zmotoryzowane i pancerne jednostki niemieckie, zniszczyły resztę sprzętu motorowego i ciężką broń. Wieczorem 18 czerwca gen. Stanisław Maczek rozwiązał pododdziały grupy bojowej 10 Brygady Kawalerii Pancernej i nakazała przedzieranie się żołnierzy za Loarę do nieokupowanej części Francji i dalej do Wielkiej Brytanii.

Dalsze losy II rzutu batalionu 24 puł. W rejonie Orsay pozostała reszta batalionu wraz z II rzutem brygady do którego napływali dalsi ochotnicy z internowania, kraju i poborowi z Francji. 10 czerwca II rzut 10 BKPanc. pod dowództwem płk. dypl. Kazimierza Dworaka, a wraz z nim reszta batalionu 24 puł. około godz.11 wyruszył marszem podróżnym w kolumnie 150 pojazdów i po przejechaniu 210 kilometrów. zatrzymał się Rilly. 11 czerwca w południe wykonano dalszy marsz, aby osiągnąć 12 czerwca miejscowość Bouillé, gdzie batalion stanął na kilka dni. Do zgrupowania płk. dypl. Kazimierza Dworaka dołączył 14 czerwca III batalion pułku kawalerii zmotoryzowanej. Przez następne dni prowadzono szkolenie, strzelanie. W nocy 18/19 czerwca pułk kawalerii zmotoryzowanej odjechał poprzez Chérac w kierunku Bordeaux. W trakcie marszu I batalion zmotoryzowany im. 24 puł. dysponował 214 pojazdami kołowymi. Po postojach oddział dotarł 21 czerwca o godz.10.00 do lasów St. Vivien, skąd przeszedł do portu La Verdon. Przed załadowaniem na 910 żołnierzy batalionu 24 puł. akces do pozostania we Francji wyraziło 54 żołnierzy. Do ułanów przed załadowaniem dołączyły resztki plutonu motocyklistów wraz z ppor. Jureckim, którzy przedarli się z I rzutu 10 BKPanc. Udało się załadować na brytyjski statek „Royal Scotsman” część sprzętu i broń zespołową oraz indywidualną. 22 czerwca załadował się cały pułk kawalerii zmotoryzowanej i odpłynął, 25 czerwca przybył do Liverpoolu.

Wielka Brytania 1940–1947 W 2 Brygadzie Strzelców Po przybyciu ułani 24 pułku zostali przewiezieni wprost z nadbrzeża transportem kolejowym do Glasgow i prowizorycznie zakwaterowani na stadionach. Następnie 29 czerwca 1940 szwadrony bez 1 szwadronu rtm, Glassera odjechały transportem kolejowym do Douglas w Lanarkshire, a 1 szwadron do obozu Culter pod Biggar. 4 lipca 1940 do zgrupowania ppłk. Deskura dołączył 1 szwadron przybyły marszem pieszym z Biggar. Na bazie ewakuowanego zgrupowania płk. dypl. Kazimierza Dworaka zorganizowano od 5 lipca 1940 2 Brygadę Strzelców pod dowództwem gen. bryg. Rudolfa Dreszera, jednym z jej batalionów został 5 batalion strzelców, w którym skupiono ewakuowanych i sukcesywnie przybywających dawnych żołnierzy 24 pułku ułanów. Dowódcą tego batalionu został ppłk Jerzy Deskur, stan batalionu po jego utworzeniu to 50 oficerów i 668 podoficerów i szeregowych. Nieformalnie używano nazwy 24 pułk ułanów. Z okazji święta pułkowego nadano odznaki pułkowe 220 żołnierzom, awansowano 5 podoficerów, 13 ułanów mianowano do stopnia podoficerskiego, a 32 do stopnia starszego ułana. 23 lipca pułk kwaterował w parku miejskim w Douglas. 26 lipca 5 batalion odjechał do Johnstone pod Glasgow, gdzie 14 sierpnia otrzymał pełne wyposażenie i broń brytyjską oraz sprzęt motorowy. Batalion miał pełnić zadania ochrony lotniska. 15 września w Johnstone zmienił 5 batalion ułanów, 4 batalion strzelców konnych, ułani powrócili do Douglas Camp.

3 października dowództwo 2 Brygady Strzelców objął gen. Stanisław Maczek. 10 października batalion odbył strzelania z broni osobistej oraz zespołowej broni maszynowej. 16 października 5 batalion odjechał transportem kolejowym do Arbroath, gdzie przybył 17 października. 8 października na stanowisko zastępcy 2 BS został mianowany płk dypl. Kazimierz Dworak. Równocześnie przydzielono do 5 batalionu 6 oficerów.

Ponownie w 10 Brygadzie Kawalerii Pancernej 25 października 1940 powrócono do nazwy 10 BKPanc., tym samym strzelcy z 5 batalionu stali się ułanami 24 puł. Po 10 października brygada objęła obronę wybrzeża w hrabstwie Angus. W trakcie prowadzonej na odcinku obrony wybrzeża służby dozorowania i obrony newralgicznych posterunków, prowadzono też sukcesywnie szkolenie motorowe na pozyskiwanym sprzęcie w postaci samochodów, motocykli i transporterów opancerzonych. 27 października kiedy pułk wrócił do swojej nazwy składał się z: dowództwa, szwadronu gospodarczego, 1, 2, 3 szwadronów liniowych, szwadronu ckm z plutonami przeciwpancernym i przeciwlotniczym. W skład osobowy pułku wchodziło: 790 żołnierzy, w tym 50 oficerów, 11 aspirantów, 19 podchorążych, 710 szeregowych. 24 pułk ułanów objął obronę na odcinku obrony wybrzeża dopiero 16 stycznia 1941. Podczas zajmowania obrony przy sztormowej pogodzie, wzburzone morze o nadbrzeżne skały wraz z falami rzucało zerwane z kotwic miny, które powodowały wybuchy. Od wybuchu jednej z min 31 stycznia 1941 zginął podoficer ze szwadronu ckm. 7 marca 24 pułk był wizytowany przez brytyjską parę królewską, w obecności gen. broni Władysława Sikorskiego. W dalszym ciągu prowadzono szkolenie kierowców pojazdów oraz specjalistów warsztatowych.